दुङमाली ब्लग

उत्कृष्ट स्रष्टा प्रतिभा र संस्था सम्मानित

2011-08-09T03:24:00.000-07:00

पुरस्कृत र सम्मानित स्रष्टा प्रतिभाहरु दायाँबाट क्रमशः शान्तिराम राई, नवराज वर्तमान, निराजन बतास तथा दुङमाली भाषिक संस्थाका अध्यक्ष केशर राई र चाम्लिङ खाम्बातिमका अध्यक्ष बागधन राई ।
Photo By: निराजन बतास, Kathmandu
काठमाडौँ÷ किरात राई यायोक्खाले यस वर्षको उत्कृष्ट किरात राई स्रष्टा प्रतिभा र संस्थालाई गत राजधानीमा आइतबार पुरस्कृत र सम्मानित गरेको छ । नवराज राई वर्तमानलाई हेछाकुप्पा लोककथा संग्रहका लागि किराया मदनश्वरी कृति पुरस्कार संगीतकार शान्तिराम राईलाई संगीत विधामा योगदान वापत किराया संगीत पुरस्कार र निराजन बतास लाई अघिल्लो वर्ष प्रकाशित किराती मिथकहरुको खोज अनुसन्धान र संकलनमा आधारित खोक्चिलिपा ओल्लो माझ र पल्लो किराँतका किराँती मिथकहरुको सँगालोलाई किराया छत्र-विष्णु कृति सम्मान प्रदान गरिएको हो। संस्कृतिमन्त्री खगेन्द्र प्रसाइँले प्रतिभाहरुलाई ताम्रपत्र सहित जनही नगद रु १० हजार नगद हस्तान्तरण गरे ।भाषिक संस्थाको योगदान वापत प्रदान गरिने १२ हजार पुरस्कार राशीको किराया कृष्णकुमारी राई स्मृति पुरस्कार भने यस वर्ष दुङमाली भाषा तथा संस्कृति उत्थान माचलाई दुङमाली शब्दकोष प्रकाशन वापत प्रदान गरियो । यसै गरी १५ हजार पुरस्कार राशीको किराया धनकेशर-अतम्बरी राई स्मृति साचार पुरस्कार यो वर्ष किरात राई चाम्लिङ खाम्बातिमलाई प्रदान गरिएको छ । पुरस्कृत सबैलाई किराया कार्यवाहक अध्यक्ष यशोदा राईले फेटा गुथाएकी थिइन् । यायोक्खाको २४ औँ स्थापना दिवसमा आयोजित सम्मान हस्तान्तरण कार्यक्रममा यसै वर्ष विभिन्न तहमा सर्वोत्कृष्ट अंक हासिल गर्ने दुई दर्जन विद्यार्थीलाई विभिन्न छात्रवृति पनि प्रदान गरिएको थियो ।

रत्न कुमार बान्तवाको छोटो परिचय

2010-11-10T03:35:00.000-08:00

मर्नैपर्छ हामी सबैले हामी पनि मर्छौ
हामी मर्दा जनताको शीर उठाई मर्छौ ।
…………………………………
………………………………
बाँच्दा हामी संघर्षको ज्वाला चर्काउछौं
मर्दा हामी बैरीहरुको मुटु थर्काउँछौ
दुष्टहरुको हीतका खातिर बाँच्नु मर्नु हो
जनताका हीतका खातिर मर्नु बाँच्नु हो ।
मर्नै पर्छ………………
हामी मर्दा……………॥

मंजुलका यी संयोजित शब्दहरुलाई शम्भु राईको संगीतले संगीतबद्य गर्दै पहाडतराई सबैतिर गाईएको यस गीतले जनताको हित र मुक्तिका लागि लड्दा-लड्दै बलिदान हुने ती महान अमर शहीदहरुको आकृति आज पनि सबै शोषित-पिडित जनताहरुका मानस पटलमा आईरहेको छ । त्यस्तै शहीदहरु मध्ये यहाँ लेखनी मा उतार्न खोजिएका शहीद हुनुहुन्छ क। रत्न कुमार बान्तवा ।
हुनत हाम्रो देशमा शहीदहरुको जन्म जयन्तिका अवसरमा पार्टीहोस् वा सरकारसबैले झारो टार्ने गरेको पाइन्छ । एकछिन जम्मा हुने १ मिनेट मौन धारण गर्नेतस्विर होस् वा सालिकमुि कसेर फूल चढाउने । यिनै औपचारिकतामा एक वर्षै कार्यक्रम समाप्त हुन्छ । यस अवधिमा त्यस्ता शहीदका बारेमा लेख प्रकाशित गर्नेठाँउ-ठाँउमा सालिक स्थापित गर्नेबिचल्ली परेका उसका परिवार लाई राज्यले सम्मानित गरी जीवनोपयोगी जीबिका को ग्यारेन्टी गरीदिने पाठयपुस्तकहरु तैयार गर्नु पर्ने हुन्छ तर त्यस्ता काममा सरकार वा पार्टी मौन छन् । उनीहरुलाई यस बारे सोच्ने सम्म फुस्रद छैन ।

क। रत्न कुमार बान्तवाको जन्म २००८ चैत्र २७ गते इलाम सदरमुकाम बाट २५ किलोमिटर उत्तर-पश्चिम चमैता गा।वि।स।-७ को चित्रे भन्ने गाँउ को एउटा गरीव किसान परिवारमा भएको थियो । ६ दिदी बैनी र ६ दाजु-भाईका धनी क। रत्न ले सँधै अभावै-अभावमा जिन्दगी गुजार्नु पर् यो । उहाँका बुबा गर्जमान राई बि्रटिश आर्मीका हवल्दार हुनुहुन्थ्यो तर उहाँको नराम्रो लत थियोतासजुवा खेल्ने र जाँड रक्सी खाने । यीनै नराम्रा बानीले गर्दा अलि-अलि कमाएको पैसा सबै सकिन्थ्यो । यसरी बान्तवा परिवारमा सधै अभावपीडा र समस्या छाई रहन्थ्यो । बाबु त्यस्तो भए पनि आमा अदर्श नारी हुनुहुन्थ्यो । बनीबूतो गरेरै भए पनि आफ्ना सन्तानहरुको लालन पालन मा आफ्नो सारा समय लगाउनु हुन्थ्यो र आमा सारै पौरखी भएकोले डोकाडालानाम्लो दाम्लोघुमचित्रामान्द्रा बुनी आमालाई सहयोग गर्नु हुन्थ्यो । जस्तो सुकै दुःख कष्ट र बिपक्तिमा नआत्तिने दृढ स्वभावका धनी हुनुहुन्थ्यो उहाँ । आफ्ना मित्र र शुभेच्छुकहरु प्रति कहिल्यै नरिसाउनेहाँसेर बोल्नेमेहनतकश श्रमजीवीलाई असाध्यै माया गर्नेआफू पनि कठोर मेहनत गर्ने स्वभाव थिए उहाँमा । जुनसुकै ठाँउमा बसेको भए पनि जनताले दिएको खानपान र आश्रयस्थल प्रति कहिल्यै गुनासो रहेन । एउटा असल कम्युनिष्ट हुन हरेक कुराको ज्ञानसीप हुनु पर्छ भन्ने उहाँको मान्यता अनुसार बाजा बजाउनु मुरलीको मिठोधुन निकाली मुग्ध पार्न सिपालु हुनु हुन्थ्यो उहाँ । त्यसरीनै भूमिगत अवस्थामा पनि समय निकालेर गहिरो अध्ययनमा जुटनु हुन्थ्यो ।

क।रत्नको अध्ययन पनि त्यतिकै जटीलकठीन अभावै अभावबाट गुज्रेको थियो । बाल्यअवस्थामा भाईबैनीहरुलाई पिठयँूमा बोकेर ढुङ्गे खरीले काठको पाटीमा लेखी अध्ययन गर्नु हुन्थ्यो । कक्षा चार सम्म रक्से प्रा।वि।मा अध्ययन गरी २०२१ साल देखि मात्र इलाम नारायणथान स्थित मामली बज्यू अन्तरी राईनी कहाँ बसेर पब्लिक मा।वि। मा कक्षा पाँच देखि अध्ययन शुरुगर्नु भयो । एउटा विद्यार्थीको लागि गतिलो सुविधा सम्पन्न कोठामा बसेर पढ्न कस्लाई मन लाग्दैन होला तर क। रत्न लाई त्यस्तो कहिल्यै जुरेन । भोक भोकै बस्नु पर्ने बाद्यतागरीवी र तनावले गर्दा अस्तव्यस्थ घरेलु अवस्था हुदाँ पनि उहाँमा कहिल्यै निरास देखिन्नथ्यो । असाध्यै मिलनसारमृदुभाषीमेहनती भएर नै होला उहाँ लाई सबैले मनपराउथे । २०२३ साल देखि कक्षा आठ फिदिम मा।वि। मा पढ्न थाल्नुभयो । २०२५ साल मा सोही मा।वि। बाट एस।एल।सी। पास गर्नु भै अगाडिको अध्ययन लाई अघि बढाउने उहाँको इच्छा थियो तर आर्थिक अभावले गर्दा त्यो पुरा भएन । भाइ बैनी हरु प्रतिको जिम्मेबारी संझेर उहाँ साखेजुङ्ग प्रा।वि।मा अध्यापन गर्न तिर लाग्नु भयो । त्यसबाट पनि परिवारको आर्थिक समस्या हल नभएकोले झापाको हल्दीबारी सैनिकझोडा बसाई सर्नु भयो । त्यहाँ को बसाई-सराई बाट पनि आर्थिक समस्या मा कुनै परिवर्तन आएन । त्यसपछि उहाँ धरानमा रहेकी सानीआमा कृष्णा को घरमा आउनु भयो र महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस बाट आई। ए। को अध्ययन पुरा गर्नु भयो तर परीक्षा इलाम बाट दिनु भयो । यसरी आई।ए। पास गर्नु भयो । धरानमा रहँदा सानीआमा लाई हर क्षेत्रमा सहयोग गर्नु पथ्र्यौ र दाउरा घाँस देखि लिएर सुँगुर लाई खोले दिनु भाँडा माँझनुलुगा धुनु धान मीलमा कुटाउनु यी सबै उहाँका दैनिकी थिए । त्यतिगर्दा पनि अपजस र अपमान बाट उहाँले कहिल्यै मुक्ति पाउनु भएन । भनिन्छ आफन्त कहाँ बस्दा उहाँ सँग गरिएका दुव्र्यबहारअप्रयाप्त खाने सुत्ने कुराले जीवनबाट निरास भएर पीडा बोध गर्दै बाँच्नु भन्दा मर्नु उत्तम ठानी एक पल्ट विष सेवन गर्ने सम्मको घटनाले उहाँ जस्तो दुःखमा कहिल्यै बिचलित नहुने व्यक्तिको भावनामा पनि भूकम्प ल्याई दिएको थियो । त्यहाँ बस्दा साना बुबा एस।पी। तुलाराम देवानका जेठी पट्टिका छोरा बमदेवान सँगको सम्पर्क र सहकार्यबाट उहाँमा प्रगतिशिल बिचार र भावना देखापर् यो । किनभने बमदेवान त्यसबेलाका चर्चित प्रगतिशिल व्यक्तित्व हुनु हुन्थ्यो । उहाँकै सम्पर्कले गर्दा क। रत्नले पनि क। माओ का थुप्रै पुस्तकहरु र अन्य माक्स्रवादी साहित्य को अध्ययन गर्नु भयो ।आई।ए् पास गरी सके पछि बी।एड। पढ्न काठमाण्डौं तिर लाग्नु भयो तर उहाँ सँग पैसा थिएन । त्यहाँ पुगे पनि एडमिसनको ठूलो समस्या सहयो तर उहाँका काका गणेश राईको मद्धतले उहाँले आफ्नो पढाई चालु राख्नु भयो । पछि आफ्नै कठीन मेहनत र समस्याहरु सँग जुद्दै बी।एड। पुरा गर्नु भयो । त्यसपछि २०३२ सालमा आफ्नो ठाँउ इलाम फर्कनु भयो ।

गरीबीअभाव आर्थिक समस्या त पूर्वजन्म देखि नै पाएको जस्तो देखिन्थ्यो । क। रत्न घर फर्कदा आफ्ना सबै दिदी बहिनीभाइहरु आर्थिक अभाव र समास्याले तीतर-बितार भएका पाउनु भयो । बलियो आँट र साहस का धनी क। रत्नले महॆन्द्र रत्न ब। क्याम्पसमा अध्यापन गर्ने मौका पाउनु भयो । दैनिक ज्यालादारी मै भए पनि आर्थिक समस्या केही हल हुन्छ कि भन्ने ठान्नु भएको थियो । यसैबीच उहाँ कम्युनिष्ट गतिविधिमा लाग्नु भयो किनभने बमदेवानको संगतले र कम्युनिष्ट पार्टी माक्स्रएंगेल्सलेनिनमाओकिमइलसुङ का त्यसबेला प्रकाशित पुस्तकहरुको अध्ययनले उहाँलाई धारिलो योद्धा बनाई सकेको थियो ।

२०३२ साल भदौ महिनामा उहाँ लगायत क। गणेश राईक।भक्त देवानक।झलनाथ खनाल कै उपस्थितिमा अ।ने।s।पा। क्रान्तिकारीको इलाम जिल्ला कमिटि गठन भयो । पार्टी गठन पश्चात उहाँले क्याम्पसको अध्यापन छोडी पूर्ण कालिन भै काममा जुट्नु भयो । उहाँको सकि्रयतामा पार्टी बाट मूखपत्र लगायत थुप्रै पुस्तकहरु प्रकाशित भए । पछि २०३३ साल फाल्गुण ९ गते ने।s।पा।माले पुनर्गठीत भयो र उहाँ त्यसको सर्वसम्मत सचिव निर्वाचित हुनु भयो । २०३४ ÷२०३५ तिर आईपुग्दा क। झलनाथ खनाल काकरभिट्टामा पक्राउ परेपछि पार्टी को सम्पूर्ण काम उहाँ माथि आयो । एउटा कुशल संगठक भएर नै होला उहाँ को नेतृत्वमा क। मोहन कुमार क। बम बान्तवाक।डिल्लि प्रसाद राईक। पदम राई को टोली ले क।माओद्धारा प्रतिपादित ूसर्वहाराको अधिनायकत्व द्धारा सत्ता कब्जा गरी शोषक सामन्तहरुबाट जनतालाई मुक्त पार्नु पर्छू भन्ने सोच सहित भियतनामी कथाबाट शिक्षा लिई ूसुरुङ युद्धू का लागि संचालनार्थ दश जना जति आँट्ने सुरुङ खन्नु भयो । तत्कालिन प्रतिकि्रयाबादी सामन्ति पाचे सरकारले यी सबै गतिविधि सुराकी मार्फत पत्तो पाई तीब्र धरपकड शुरुगर् यो । पुलिस आतंक चरमसीमामा पुग्यो । यसै अवसरमा पुलिसले पार्टीका महत्वपूर्ण कागजात कब्जामा लियो सुरुङ पुर्न लगायो । २०३५ साल माघ २६÷२७ गते इलाम जिल्ला पार्टी कमिटिको पहिलो सम्मेलन भयो । सचिव क। रत्न सहित क। लोक ब। लिम्बुक। कुमार तिवारीक।जीवन मगर।s।ध्वज बिक्रम राई सदस्य छानिनु भयो । पछि विभिन्न कारणले कतिले पार्टी काम त्यागेर अन्यत्रै लागे तर क। रत्न सामन्त बिरुद्ध जनचेतना उठाउने काममा निरन्तर लागि रहनु भयो ।

अभाव र समस्या सँग कहिल्यै हार नमान्ने क। रत्न २०३५ साल चैत्र २२ गते काठमाण्डौं बाट आउनु भएको क। सुशीला लाई लिन इभाङ पुग्नु भयो । त्यह्ाँ बाट अगाडि बढ्दै उहाँहरु आँपडाँडा पुग्नु भयो । यसै बीच उहाँहरु पुगेको खबर गद्धार स्थानिय दलाल सुराकी द्धारा पुलिस समक्ष पुगी सकेछ । सुरक्षित स्थान भनेर जीवन खवास को घरमा रातबिताई बिहानै ताप्लेजुङ पुग्ने बिचारले अघि बढ्दा उहाँहरु पुलिसको घेरामा पर्नु भयो । जब पुलिसको जत्थासँग जम्काभेट भयो सुराकीले क। रत्नलाई औल्यायो । उहाँले बीरताका साथ पुलिसकोघेरा तोड्न खोज्नु भयो तर त्यो गर्न लाग्दा पुलिसका थुप्रै गोली छातीमा लागी उहाँ धरतीमा ढल्नु भयो । मुी उठाएर ूकम्युनिष्ट आन्दोलन सफल होसू भन्दै २०३५ साल चैत्र २७ गते बिहान ४।३० बजे आफ्ना सम्पूर्ण काम पार्टी र समकक्षी कमरेडहरु लाई जिम्मा लाएर उहाँ यो धरतीबाट सदा का लागि बिदा हुनु भयो ।

भनिन्छ युगले जन्माएका व्यक्तिहरु मर्छन् तर युग जन्माउन सक्नेहरु सँग मृत्यु पनि हार्छ । थोरै मान्छेले मात्र युग जन्माउन सक्छन् र युगौ युग स्मृतिमा रहन्छन् । साच्चै हो क रत्न जस्ता सपुतले मात्र मृत्यु लाई परास्त गर्न सक्छन् । सबै रत्न हुन चाहि सक्दैनन् ।

प्रतिकि्रयावादी जल्लादहरुलाई एउटा रत्न कुमार मारेर सबै कम्युनिष्ट सिध्यायौं भन्ने लागेको थियो होला तर पूर्वी नेपालका पहाडमधेश मा कम्युनिष्ट गतिविधि कहिल्यै सुस्ताएन बरु रक्तबीज बनेर देखापरे । जसले गर्दा जनता-जनता बीच को न्यानोपनघनिष्टताले कम्युनिष्ट आन्दोलन एकपछि अर्को गरी सफल हुँदै गयो ।

अमर शहीद ती हुन् जो जनताको मुक्तिका लागि बलीबेदीमा चढ्न हिच्किचाउँदैनन्गोली खान डराउँदैनन् । उनीहरुको मरण्म सगरमाथा जस्तो गहा्रौ हुन्छ त्यसरी नै प्रतिकि्रयावादी जनता का दुश्मन को मरण प्वाख भन्दा हलौं हुन्छ । यसबेला क।रत्न को शव पुरेको ठाँउमा इलाम न।पा।ले दुईलाख पचासहजार को लागत मा समाधि स्थल बनाई दिएको छ । त्यसको उद्घाटन २०५७ चैत्र २७ गते क। झलनाथ खनाल ले गर्नु भयो । त्यसरी नै उहाँको संम्झानमा इलाम टुँढीखेलमा क। रत्न को सालिक निर्माण गरिएको छ । यी सबै अमर शहीदहरु प्रति गरिने श्रद्धाहरु हुन् ।

Photo

2010-04-04T05:24:00.000-07:00

motor cycle rally

2009-11-10T21:47:00.000-08:00

Type rest of the post here

बान्तवा भाषाको सिम्मा चलचित्रको गीत

2009-06-16T00:56:00.001-07:00

बान्तवा भाषाको सिम्मा चलचित्रको गीत।
धन्यवाद के आर एस् राक्स् लाई यो भिडियो आप्लोड गर्नु भएकोमा

भिडियो ।

2009-04-02T20:03:00.000-07:00

आज ब्लग भन्दा छुट्टै प्रकारको प्रस्तुती छ । मैले यु टुब भिडियो हेर्ने क्रममा फेला परेको थिए । यी किशोरीको भिडियो । मैले देखेका भिडियो तपाईंहरुलाई पनि देखाउने प्रयास गरेको हुँ । हुन त यो ब्लगको सामाग्री त पक्कै हैन, तै पनि यी किशोरीको दुई टाउका देख्दा मलाई अचम्म लाग्यो । तपाईंलाई कस्तो लाग्यो ?

तपाईंलाई कस्तो लाग्यो ? ??

नमस्कार !!!

2009-03-04T20:15:00.000-08:00

नमस्कार र आज धेरै दिन पछिको मेरो आलाङ्नी सेवा सम्पूर्ण दुम्माली ब्लग हेर्नु हुने शुभचिन्ताकहरुलाई सचिकै मानिस् समयको दाशी रहेछ र हामी समयको निर्देशन पलन गर्नु पर्ने रहेछ । आज तपाईंहरु सँग सानो भेट्को लागि मात्र उपस्थित भएको छु,साथमा हाम्रो आँखा खोलिदिने घर पनि समाबेश गरेको छु । धन्यवाद

(हाम्रो आँखा खोलिदिने घर माथि तस्वीरमा )

राई किराँतीहरुको ताथ्यङ्का

2008-11-01T00:44:00.000-07:00

राष्ट्रिय गणन २०५८ अनुसार किराँत राईहरु नेपालको चौधा अञ्चल र पच्चाहातर जिल्लामा रहेका राई किराँतीहरुको ताथ्यङ्का प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ । आशा छ हामी राई किराँती हरु कहाँ के कति बासोबास् गरेका रहेछौ भन्ने जिज्ञाशा लाई मेटाउने छ भन्ने आशा राखेको छु ।

-जिल्ला र जनसंख्या-
(1) संखुवसभा - 35725
(2 ) ताप्लेजुङ् -6779
(3 ) सोलुखोम्बु - 33905
(4 ) पाँचथर -28157
(5 ) ईलाम् -68901
(6) धनकुटा -38257
(7) तेह्र्थुम् - 2225
(8) भोजपुर - 69244
(9) ओखलढुङ्गा -18701
(10) खोटाङ - 89633
(11) उदयपुर - 47128
(12) झापा -30242
(13) मोरङ् -44269
(14) सुनसरी -43154
(15) सप्तरी - 1665
(16) सिरहा -1825
(17) दोलखा -112
(18) सिन्धुपाल्चोक -176
(19) रसुवा - 62
(20) सिन्धुली -5408
(21) रामेछाप -228
(22) काभ्रेपलान्चोक् -1270
(23) ललितपुर - 5957
(24) भक्तपुर् -1316
(25) काठमाडौं - 21052
(26) नुवाकोट - 9569
(27) धादिङ् - 2599
(28) मकवनपुर -8192
(29) धनुषा - 742
(30) माहोत्तरी - 480
(31) सर्लाही - 1155
(32) रौतहट -1882
(33) बारा -1205
(34) पर्सा -461
(35) चितवन् -3257
(36) मनाङ् - 19
(37) मुस्ताङ -65
(38) गोर्खा -81
(39) लम्जुङ् -1766
(40) पर्बत् -361
(41) बाग्लुङ - 116
(42) गुल्मी - 30
(43) पाल्पा - 275
(44) अर्घाखाँची -22
(45) नवलपरासी -851
(46) रुपन्देही -1092
(47) कपिलवस्तु -70
(48) डोल्पा - 7
(49) जुम्ला -26
(50) कालिकोट - 17
(51) मुगु - 4
(52) हुम्ला -1
(53) प्युठान -53
(54) रोल्पा - 35
(55) रुकुम् - 26
(56) सल्यान -152
(57) तनहुँ -439
(58) स्याङ्जा - 155
(59) कास्की -1838
(60) म्याग्दी - 87
(61) सुर्खेत् -255
(62) दैलेख् - 27
(63) जाजरकोट् - 27
(64) दाङ -174
(65) बाँके - 424
(66) कंचनपुर - 352
(67) बार्दिय -210
(68) बाजुरा - 19
(69) बझाङ - 16
(70) दार्चुला - 124
(71) अछाम् -82
(72) डोटी - 128
(73) डाडेल्धुरा -30
(74) बैतडी - 217
(75) कैलाली -545
------------धन्यवाद-----------

हाम्रा वरिपरिका दृस्यहरु ............

2008-10-20T05:49:00.000-07:00

वरीपरिका दुम्मा गाँउका केहि दृस्यहरु
राख्न प्रयास गरिएको छ । दुम्मा गाँउको अरु दृस्यहरु क्यामरामा
कैद गर्ने मनसय थियो तर, समस्या उहि बिद्युतको आवस्यक्ता ले अरु दृस्य क्यामरा
भित्र कैद गर्न सकिएन । यस मा धेरै दु:ख लागि रहेको छ । आशा छ समय ले साथ दिए , अरु
थप तस्वीरहरु कैद गर्ने बचन का साथ बिदा चाहन्छु

किराँतराईभाषा, भाषाहरूको फूलबारी..........

2008-10-03T12:01:00.000-07:00

किराँत राईभाषा भाषाहरूको फूलबारी हो । केन्द्रीय तथ्याङ्क विभागले किरात राईहरूको बाहुल्यता देखाएको जिल्लाहरू खोटाङ, ओखलढुङ्गा, सोलुखुम्बु, इलाम, संखुवासभा, भोजपुर, तेह्रथुम, धनकुटा र उदयपुर हो । तर रामेछाप, सिन्धुली, मकवानपुर लगायत अन्य जिल्लाहरुमा पनि राईहरूको घना बस्ती रहेको छ । राईहरूको ६ बर्ष भन्दा माथिको जनसङ्ख्या ६ लाख ३५ हजार १५१ रहेको छ । जुन नेपालको कुल जनसङ्ख्याको २.८ प्रतिशत हुन आउछ । जसमध्ये ६७.२३ प्रतिशत राईहरूले आफ्नो मातृभाषा बोल्नसक्ने तथ्याङ्क छ ।

गत जनगणनाको पछिल्लो तथ्याङ्क २०५८ ले (१) बान्तावा, (२) चाम्लिङ, (३) थुलुङ, (४) कुलुङ, (५) खालिङ, (६) लोहोरुङ, (७) याम्फुले, (८) वाहिङ, (९) उम्बुले, (१०) साम्पाङ, (११) दुमी, (१२) नाछिरिङ, (१३) दुङमाली, (१४) पुमा, (१५) मेवाहाङ, (१६) छिन्ताङ, (१७) जेरुङ, (१८) तिलुङ, (१९) कोयु, (२०) लिङखिम, (२१) छिलिङ र (२२) साम गरी २२ फरक राई मातृभाषाको पहिचान गरेको छ । तर उक्त तथ्याङ्क पूर्ण नभएको विज्ञहरूले बताउदै आएका छन् । राईहरूको मातृसंस्था किरात राई यायोक्खाले अरु धेरै राई मातृभाषा रहेको तथ्य अघि सारेको छ ।

यस अतिरिक्त थप अरु राई भाषाहरू पनि सूचीमा राखिएको छ - (२३) आठपहरिया, (२४) फाङदुवाली, (२५) मुगाली, (२६) लाम्बिछोङ, (२७) चुक्वा, (२८) वालिङ, (२९) बेल्हारे/बेल्हारिया, (३०) लुम्बायाक्खा, (३१) पोङयोङ) र (३२) दक्षिणी लोहोरुङ। (३३) खान्दुङ, (३४) बुङ्लो, (३५) साम्ब्या, (३६) पोङयोङ, (३७) बयवांसी, (३८) चोङ्खा, (३९) लोङ्गावा र (४०) हेदाङपा। (४१) पोल्माछा, (४२) खेसाङ, (४३) लुम्बा, (४४) दिमाली, (४५) पाराली, (४६) धुक्मा (पोहिङ) र (४७) बाहारिया। यसै गरी किरात यायोक्खा (२०६२) ले प्रस्तुत गरेको २६ भाषाको सूचीमा (४८) सोताङे भाषाको शब्दसूची प्रस्तुत गरेको छ।

राईहरूको मातृभाषा बोल्नसक्ने आकडा हेर्दा ३ लाख ७१ हजार ५६ बान्तवाले मातृभाषालाई बोलिचालीको भाषाको रूपमा प्रयोग गर्छन् । जुन कुल राई मातृभाषाहरूको ५८.४२ प्रतिशत हुन आउछ । नेपालका राईहरूमध्ये जनसङ्ख्याको आधारमा दोस्रो स्थानमा चाम्लिङहरू रहेका छन् । सम्पूर्ण राईभाषामध्ये ६.९४ प्रतिशत चाम्लिङ भाषी रहेका छन् । त्यसैगरी सङ्ख्याको आधारमा तेस्रो स्थानमा रहेको कुलुङ भाषीहरूको सङ्ख्या २.९४ प्रतिशत रहेको छ । त्यसैगरी थुलुङ २.२१ प्रतिशत, साम्पाङ १.७० प्रतिशत, खालिङ १.४६ प्रतिशत, दुमी ०.८३ प्रतिशत, वाम्बुले ०.७० प्रतिशत, पुमा ०.६८ प्रतिशत, नाछिरिङ ०.५६ प्रतिशत, वाहिङ ०.४४ प्रतिशत, कोयी ०.४२ प्रतिशत, याम्फु ०.२७ प्रतिशत, छिलिङ ०.२१ प्रतिशत, लोहरूङ ०.१९ प्रतिशत, मेवाहाङ ०.१४ प्रतिशत, तिलुङ ०.०५ प्रतिशत, जेरो ०.०४ प्रतिशत, दुङमाली ०.०३ प्रतिशत, लिङखिम ०.०२ प्रतिशत तथा साम र छिन्ताङको शून्य-शून्य प्रतिशतले मातृभाषा बोल्ने गरेको तथ्याङ्क छ । जनगणना २०५८ ले आठपहरिया, बेलहारे, छुक्वा, लाम्विछोङ, फाङदुवाली, लुम्बायाक्खा, पोल्माचा, वालिङ, मुगाली, बुङलाबा, सोताङ र देवासलाई फरक मातृभाषी राईको रूपमा सूचीकृत गरेको छैन । त्यसैकारण उनीहरूले बोल्ने मातृभाषा पनि सरकारी तथ्याङ्कमा उल्लेख छैन ।

फरक भाषा बोल्ने राईहरूको पुख्र्यौली आवादी र घना बस्ती रहेको खोलाको अधारमा पनि उनीहरूको मातृभाषालाई वर्गीकरण गरिएको छ । जस्तै सुनकोशी राई भाषा समूह अन्तर्गत जेरो, वाम्बुले, तिलुङ, चाम्लिङ र पुमा पर्दछन् । दुधकोशी राईभाषा समूहभित्र खलिङ, थुलुङ, कुलुङ, बाहिङ, नाछिरिङ, सोताङे, कोयी, दुमी र साम्पाङ रहेका छन् । त्यसैगरी अरुणखोले राईभाषा समूहमा बान्तवा, याम्फु, लोहरूङ, मेवाहाङ, बुङलाबा -साम), दुङमाली, पाङतुवाली, मुगाली, छिन्ताङ र छिर्लिङ्गे पर्दछन् । बेलहारे र आठपहरिया राईभाषा तमोरखोले राईभाषा समूहमा रहेका छन् । यसरी किरात राईहरूको भाषा गाउपिच्छे फरक पाईने भएकोले भाषाहरूको फूलबारी भनिएको हो ।

हाम्रो पुस्ता कता तिर ????

2008-09-27T09:36:00.000-07:00

बि. जे. बान्तवा / भोजपुर

              बिहानै मेरो मोबाईलको घन्टी लाग्छ । बिदेश बाट आउने कलहरु सबै नो नम्बर भनेर देखाउने हुनाले घर देखि होला भनि सोचें, अनि उत्तर दिन्छु, हेल्लो,,,,,! जवाफमा ‘म हो आँच के हो ब्रोज्, नचिनेको रड्स् नगरौ न यार्,’ अब यसो अलि हिप हप स्टाईल ले मलाई बोल्नै आउँदैन फेरी मैले चिनेको भाइहरु त यस्तो हिपहप मा बोल्दैनन भाइ भने, अनि उस्ले जवाफमा भन्यो, मेरो त हो मोबाईलमा डो फाँक भयो ब्रो उता बाट यो नम्बर मा कल गर्नु न भन्यो मैले भने हेल्लो भाई मैले कसम होला चिनिन नि, यसैमा मेरो सानो रेडियो भनौ टेप रेकोर्डर मा मेरो मन पर्ने गायीका दि ज्यु पार्वती राई को गित बजी रहेको थियो । अनि त त्यो सुनेछ क्यार्, अरु कुरा छाडेर प्याच्च भनि हाल्यो, आँच ब्रो त लास्ट सुड्डो भजनहरु सुन्नु हुँदो रहेछ नि, मैले तीनसिरी चौधा भुवन नै देंखें, हन भाई तिम्रो नाम पनि भन्दैनौ, तिमी को हौ? फेरी उत्तर आउछ आँच ब्रो शुभचिनतक नि अब नचिने पछि । मलाई त यती भयो कि आफ्नै मोबाईल नै हुइक्याउँ जस्तो भयो, र भने भाई धन्यवाद कल गरेको मा अहिले म बिजी छु अरु कुनै बेला फोन गर्नु ल । आम्बो ब्रो त लास्ट मन्त्री हरु झैं अपोइन्मेन्ट लिने बेला भो कि कसो? हाम्ले फोन गर्दा नि त्यस्तो, अनि मैले भन्ने ठाउँ नै पाईन अनि मैले भने लु भन भाई तपाईंको के सेवा गर्न सक्छु? अनि उस्ले भन्यो आँच यसो भन्नु न हो ब्रो अनि पो हाम्रो कुरा मिल्छ, ल भन्नु न भाई तिम्रो पैसा धेरै गै सक्यो, आँच हो ब्रो चिन्ता नगर्नु न हाम्ले हो यो बाडी पीडितको लागि डो हरु कलेकसन गरेको नि ब्रो यसो ब्रो को तर्फ बाट पनि पचास थाउ त भैइ हाल्छ होला नि रे ।

                 भाई तिम्रो मोबाईल नम्बर देऊ म नेपाल आए पछि भेटौँला है त्यती बेला तिमीलाई कति दिनु पर्‍छ म हेरौला भने अनि उस्ले भन्यो आँच ब्रो हामीलाई त असाप चाहिएको नि ब्रो मैले कुरै बुझिन हन यो केहो असाप भनेको चाँही, भने र मैले प्रश्न गरें उत्तरमा भन्यो आँच हो ब्रो लास्ट ब्ल्याक वर्डस् सेम सेम बुफलो हो कि क्या हो ? मैले भने होला भाई तिमी जस्तो पाँच पाँच र पुच पुच्, आंच आँच र उँच उँच भन्ने स्कुलमा पढिएन पो भाई, अनि मैले पनि उस्को पैसा खत्तम गरी दिने सोंच बनाए अनि भने भाइलाई कुन गित मन पर्छ लास्ट रिक्की मार्टिनको चेला जस्तो छ नि भने मैले, उस्ले जवाफ मा भन्यो, आँच नो नो ब्रो मलाई त हो एन सिन्क को गयाङ्गलाई मात्र लाइक गर्छु नि ब्रो । मलाई के थाहा कुन हो एन सिन्क के हो के? धेरै राम्रो किनकी मोडर्न जमाना मा मोडर्न बन्नु पर्छ भाई अनि नायकहरुमा नि? भन्ने मेरो प्रश्न मा ओह हिरोज मलाई त त्यती मन पर्दैन म जस्ट इन्जोयबल मुभीज वाच गर्छु नि ब्रो रे, ल ल धेरै राम्रो भनि दिएँ अनि फेरी सोंधे भन अनि बिहे गरेउ कि गरेको छैन ? उस्ले भन्यो आँच ब्रो लास्ट भेजा फ्राई नगर्नु न, बिहे त गरेको छैन तर इभ्रीडे हनिमुन भैहाल्छ, ‘सो आई डोन्ट लाईक बी डर्टी असाप्’, बिहे गरे पछि कसरी डर्टी हुने नि भाई ? भन्दा उस्ले गम्केर जवाफ दियो । ब्रो मेरो मोबाईलको ब्याट्री लो भएछ । उता बाट कल गर्नु न, रे भाइ यहाँ तिम्रो नम्बर छैन, मैले भने, उस्ले भन्यो मेरो ब्याट्री लो भयो राखें तपाईंले गर्नु । ब्याट्री लो भयो भने मैले गर्नु हा... हा... हा.... ब्याट्री कि ब्यालेन्स ?

               ब्लफ कलहरु ले कहिलेकाहीं सताउदा समस्या त हुने नै गर्छ, यसमा पनि नेपाली बस्तुलाई नेपाली गित संगीत राम्रो भएन, नेपाली पोशाक राम्रो भएन भन्ने नेपाल भित्रकै यी बिदेशीको स्टाईल गर्ने नेपाली भाषालाई नेपाली पनलाई बिदेशी खोक्रो लेप लगाउन खोज्ने हरुलाई हामीले के भन्नु पर्छ ? सद्दे नेपाली भाषा बोल्नेलाई पाखेको संज्ञा दिने, मुख नाक गालानै छेंडी मुन्द्रा लगाउनेलाई सम्भ्रान्त भन्न मिल्छ होला ? यसरी नेपाली पनमा धमिरा लगाउनेलाई के भनौ, बुद्वीजिबी कि महामुर्खा? नेपाली गित मन परेन रे हाँक्क हाँक्क र हुँक्क हुँक्क गर्ने गित चाहियो रे बुझ्नु सुझ्नु छैन कोलम्बियन डिस्को, फेरी अचेल त नाँच पनि कहाँ बाफरे एकपल्ट निधार ठोक्कियो भने खुस्कियो, कि त गोडा खुस्कियो भने गयो सिधै हस्पिटल । हाम्रो कला र सँस्कृति मा पर्ने मारुनी, डेउडा, हाक्पारे, रोधी त कहाँ अब बस ईतिहास बन्न लागेका छन्, यहाँ त अहिले हिपहप फस्टाउँदै छ । सबैलाई हिपहप नै मन पर्छ । मलाई पनि कहिलेकाहीं हेर्न मन लाग्छ किनकि मेरो हजुरबाको याद आउने गर्छ । कुनै बेला सोंच्छु यो हिपहपको जन्मदाता पक्कापनि नेपाली नै हुनु पर्छ । कुनै बिदेशी भ्रमणमा नेपाल आउँदा हाम्रा पुर्खाहरुले टन्न कोदोको कुहेको रस पिएर लर्खरिदा त्यो बिदेशी ले क्या राम्रो नेपाली नाँच भनेर उसैले शुरु गरेको हुनु पर्छ । अहिले यसो सम्झन्छु, मेरो हजुरबुबा त धेरै टाढा कहाँ हुनुहुन्छ तर जहिले पनि उहाँ दशमी बजार र पन्चमी बजारदेखि फर्किंदा हिपहप डान्स गर्दै फर्किनु हुन्थ्यो। कहिले काहीं त घुँडाको कम्पनि पनि खुस्काएर र अहिले सम्झिन्छु हिपहप कस्तो मजा रहेछ खुट्टा मर्कियोस ठिक छ शरिरको एउटा अङ्गै टुटोस ठिक छ। मैले धेरै बकबास गरें मलाई माफ गर्नु होला तर म यो अनुरोध गर्दछु सबै नेपाली दाजुभाई तथा दिदिबहिनीहरुमा हामी नेपाली भएर बाँच्न सिकौ, नहुदो बिदेशीको खोक्रो आडम्बर भिरेर हैन, हामी नेपाली भएर बाँच्न सिकौं।

                       देशको माया गर्नेहरुको पिंडा शायद प्लाईस्तानी जनतालाई थाहा होला आफ्नो देशको लागि ज्यान अर्पिरहेका छन ।हामी त आफु आफुमा झगडा गर्छौं यही छ हाम्रो तितो सत्य । हामी आफ्नो संस्कारलाई जोगाउन भन्दा बिर्सन मन पराउँछौ, हामी हाम्रो देशलाई एउटा ढिक्का राख्न त के शत्रुको ईशाराको साथ दिन्छौ । कसैलाई पहाडको टुक्रा चाँहीयो, कसैलाई मधेशको टुक्रा चाँहीयो, अनि के त ? यसको परिणाम नेपालमा महँगी, रोग्, सोक र भोक यही हुन हामीले पाईरहेको हाम्रा मोडर्न दिमागको परिणाम । हाम्रो पुस्ता कता तिर ???

    आजको मेरो गन्थन बाट बिदा चाहन्छु, यदि मौका मिले फेरी भेटौँला यदि मेरो लेखाई बाट कसैलाई मर्का परे त्यस्को लागि झ्याँई कुटी झ्याँई र माफी चाहन्छु । हवस्त जदौ ।

आदिबासी थारुजातिको एक चिनारी

2008-09-19T20:48:00.000-07:00

(थारु जाति)
भुमिपुत्र आदिबासी थारु वा चौधरी जाति नेपालको मोरङ,सुनसरी,बारा,पर्सा,रुपन्देही,कपिलवस्तु,दाङ,बाँके, बार्दिया,कैलाली र कंचनपुर जिल्लाहरुमा थारुको जनघनत्व रहेको जिल्लाहरु हुन । अत्ति मिलनसार ,ईमान्दार , सोझा अनि दायालु थारु जातिको बिशेषता हो । साथै कुनै मान्छेबाट नकरात्मक अथवा झै झगडा हुन पुगेमा सबै गाँउ नै एक जुट भएर प्रतिकार गर्नु पनि थारु जातिको अर्को बिशेषता हो ।यस्कारणले थारुजातिमा एकता पाइन्छ ।

यि जातिहरु आफ्नै कला संस्कृति छ आफनै पराम्पार छ जस्तै थारु जातिले आफ्नो देबता पुज्नका लागि जाँड, रक्सी र माछा मासुको अनिबर्य आवश्यक्ता पर्दछ । यिनिहरुको समुह अथवा गाँउमा आगुवा एक जना हुने गर्दछ । त्यसलाई "भलमान्छे" भन्ने गर्दछ । गाँउमा केही आपत बिपत आइ परेमा भलमान्छे सँग राय सल्लाह लिने गर्दछन । र निर्णय यही भलमान्छे "अगुवा" ले नै गर्दछ ।त्यस वपत भलमान्छेलाई बर्ष भरिमा गाँउलेहरुले तोकिएको बमोजिम धन वा पैसा भलमान्छेलाई दिने गर्दछन । यिनिहरुको मुख्य पर्ब माघी अथवा माघे संक्रान्तिलाई धुमधामका साथ मनाउदछन । स्मरण रहोस यही माघीमा नै उनिहरुले आफ्नो नयाँ "भलमन्छे" अगुवालाई चुन्ने गर्दछन ।

बर्षभरिमा यिनिहरुले ३ वटा पूजा गरिन्छ । जस्मा धुरिया,लावांगी निकासी अनिबर्य रुपमा पूजा गर्दछ । यो पूजा सबै गाँउले मिली भलमान्छेको घरमा पूजा गर्ने गर्दछन । जो पूजा गर्ने देबताहरु "थानुवा" आफ्नो आगुवाको घरमा नै राख्ने गर्छन। तकी जब पूजा गर्ने समय हुन्छ सबै गाँउले डाकी समुहमा पूजा गर्दछन । यस् पूजामा कुखुरा सुंगुरले पुज्ने गर्छन । देवता राखेको स्थानलाई थानुवा भन्दछन । पूजा सके पछि तरुनी तन्नेरीहरु नाच गान रमाइलो गर्ने गर्छन ।
(यो लेख पश्चिम कंचनपुर जिल्लाबाट भोज राज थारुबाट तयार परिएको हो ।)

प्रमुख जातजातिहरुको पहिरन एक झलक

2008-09-13T02:06:00.000-07:00

नेपालको पूर्व मेची देखि महाकाली र तराई पहाड अनि हिमाल सम्म बासोबासगर्ने प्रमुख जातजातिकोको पहिरन एक झलक । पूर्व मेची देखि महाकाली र तराई पहाड अनि हिमाल सम्म फुलेको फुलहरु हौ हामी।
(सयौ थुङ्गा फुलका हामी एउटै माला नेपाली
सर्बभौम भै फैलिएका मेची महाकाली
प्रकृतिका कोटी कोटी सम्पदाको आंचल
बीरहरुका रगतले स्वातन्त्र र अटल
ज्ञानभूमी शान्तिभूमी तराई पहाड हिमाल
अखन्ड यो प्यारो हाम्रो मतृभूमी नेपाल
बहुल जाति भाषा धर्म संस्कृति छन बिशाल
अग्रगामी राष्ट्र हाम्रो जय जय नेपाल)

सयौ थुङ्गा फुलका हामी एउटै माला नेपाली................................

भाषा लोप हुने खतरामा

2008-09-06T03:48:00.000-07:00

नेपाल कला,संस्कृतिक,पराम्पार,जातजाती अनि भाषाभाषीको धनी हो ।
यही जात जाती, भाषा भाषी मिलेर नै सिङो नेपाल बनेको छ । मानौ यि जातजाति र भाषा भाषीको कला संस्कृति नै नेपालका गाहना हुन । आज आएर विभिन्न भाषा भाषीहरु लोप हुने खतरामा देखिन्छ । यसमा (किराँत,किरावा) राई भाषालाई मन्न सकिन्छ । राई भाषा कसरी लोप हुन गै रहेको छ भन्ने जिज्ञाशा उत्पन्न हुनु त्यति नौलो कुरा हैन ।

               विशेषगरी हाम्रो भाषा लोप हुन प्रमुख भूमिका बसाई सराई,शहरीकरण र अन्य मिश्रीत बासोबासले गरेको पाइन्छ ।विशेषगरी शहरहरुमा मिश्रीत बासोबासले हाम्रा बाल बच्चाहरु दोभाषे हुन पुगेका छन ।त्यसैले तपाईं हामी अविभावकहरुले हाम्रा बालबच्चाहरुलाई आ-आफ्नो भाषा प्रयोग गरी हाम्रा बाल बच्चाहरुलाई पनि आफ्नो भाषाको ज्ञान दिलाउनु पर्दछ। यो तपाई हामी अविभावकको मुख्य कर्तब्य हो । यदि तपाईं हामी समयमा नै सचेत हुन सकिएन भने हाम्रा भविस्यका सन्ततिहरुले पक्कै सराप्ने छन ।

             हामी अरुको भाषा सिक्न विभिन्ना महंग महंग बोर्डिङ स्कुलहरुमा हाम्रा बालबच्चालाई भ्याइ नभ्याई खर्च जुटाउन सक्दछौ । तर हामीमा भएको भाषा हाम्रा बाल बच्चालाई ज्ञान दिलाउन निक्कै कठिनाई भएको देखिन्छ । कि हामी पैसाले मात्र ज्ञान दिन्छ भन्ने भ्रम होकि? हाम्रो यो कस्तो बिडम्बन होला? आफ्नो भाषा ,संस्कार,कला संस्कृति गुमाउनु भनेको एउटा जात जाति गुम्नु हो, जस्तै राउटे र कुसुन्डा जाति जस्तै हुनु हो । राउटे र कुसुन्डाहरु पनि पक्कै केही जात थिए होला । र तिनिहरुको संस्कार्,कला, संस्कृति र भाषा पनि थियो होला । हिजो तिनिहरुले आफ्नो भाषा संस्कार लाई वेवास्ता गर्दा आज उनिहरु यसरी लोप हुन गैरहेका छन । यदि हामीले पनि हाम्रो भाषा लिपी संस्कार लाई यसरी नै वेवास्ता गरियो भने हामी पनि यही राउटे र कुसुन्डा जस्तै हुने निस्चित देखिन्छ ।

                 आफ्नो भाषा, कला ,संस्कार रितिरिवाज जोगाउन प्रत्यक जात जातिको कर्तब्य हो । हाम्रो भाषा लिपी संस्कार नै हाम्रो मुल पहिचन हो । त्यसैले आज देखि नै तपाईं हामीले आ-आफ्नो तवर तरिका बाट आ-आफ्नो कला,संस्कार ,संस्कृति, भाषा र लिपी जगेर्ना गर्नु पर्दछ । यही नै मानबको प्रमुख कर्तब्य हो

किराँतीराईहरुको चण्डी पर्ब बारे

2008-08-29T03:58:00.000-07:00

किराँतीराईहरुको महान पर्ब चण्डी (साखेवा,सकेवा, सकेला) हो, यस सँग जोडीएको कथाहरु पनि निक्कै रोचक पाईन्छ । केही अंश तल प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरिएको छ ।

किराँतीराईहरुले साखेवा(चण्डी) स्थापना गर्दा दुई वाट ढुंगाहरु थपना गर्दछन । एउटा ढुंगा सानो हुन्छ र अर्को ढुंगा ठुलो हुन्छ । ठुलो ढुंगामुनी एउटा गोलो ढुंगा राखिएको हुन्छ । जसलाई रानो भन्ने पनि गरिन्छ । त्यही रानोलाई साखेवालुङ भनिन्छ । ढुंगालाई राईहरुले लुङ भन्ने गर्दछन । बैशाखे पुर्णेको दिन होम (राईको पुरोहित्) ले निराहार बसी चुलो उठाउछन ।

            त्यसपछि कुखुरा,लाम्पुछ्रे र मयुरको प्वाँखबाट बनेको मुकुटलाई अम्लबुङ ,अम्लपुङ्(सुनाखरी फुल्) हरुले सुसज्जित गरी त्यसलाई होमले (राईको पुरोहित्) आफ्नो शिरमा राखेर्, सेतो कपडाको दौरा-सुरुवाल लगाएर्, कम्मरमा खुकुरी ,तलवार् काँधमा अदुवाको बोट राखेको झोला भिरेर्, देब्रे हातमा धनु लिएर ढोलैया र झ्याम्ट झ्याली बजाउनेको साथ पूजा स्थालामा जान्छन र साखेवा पूजा गर्छन । सबै राईहरुले चिण्डोमा जाँड र हण्डीमा भात लगेका हुन्छन त्यसलाई चढाउछन । त्यसपछि राई तन्नेरी-तरुनीहरु नाच्छन । यो नाच लाई चण्डी नाच भनिन्छ । यो नाचमा कैयौ चालहरु हुन्छन्, फरक गाँउ फरक राईबस्ती अनुसार फरक फरक नाच्ने चाल हुन्छन । त्यस मध्य सम्दी सिली र सिकिस् इलि अथवा सिहाङमाको ईशारामा चालफेरिन्छ । यो नाचमा सिर्लिगे बाजा र झ्याम्ट बजाइन्छ अनि रुमाल,फुल सेउली दिइ नाचिन्छ ।

              बुढापाकाहरुको भनाईमा सखेवा स्थापना गर्दा जुन दुई ढुंगाहरु राखिएका हुन्छन्, सानो ढुंगाचाही सुम्निमाको प्रतिक हो र ठुलो ढुंगा चाही पारुहाङ्को प्रतिक हो भन्ने गर्दछन बुढापाकाहरु ।अत: साखेवा पूजा सुम्निमा र पारुहाङ्को पूजा हो, तर पछि यसलाई चण्डी भनि नामकरण गरियो । पहिला पहिला सबै राईहरुले एकै ठाँउमा चण्डी पुज्ने गर्दथे । सबै किराँती राईहरुले रिमचिमको चण्डीलाई पुज्ने गर्दथे ।

                एकपल्ट एकजना राई किराँतीले अर्काकी स्वास्नी जारी गरेर ल्याएछ । ती श्वासनी मान्छेको पहिले लोग्नेले रिमचिमको चण्डी अगाडी भाकाल गर्दै भने " हे साखेवा तिमी साक्षात साखेवा हौ भने मेरो स्वास्नी लाने जारलाई यहाँ ल्याइदेउ । म त्यसलाई काटी तिमी लाई भोग दिन्छु" चण्डी पुर्णेको दिन नभन्दै त्यो जार नाच्दै त्यहाँ आइपुग्यो । ती स्वास्नी मान्छेको पहिलो लोग्नेले जारलाई खुकुरीले छिनाइहाल्यो । जारको टाउको र शरिर तल झर्‍यो तर रगतको सिर्कोचाहि साखेवाको थानमा पुग्यो।त्यसै दिन ठुलो हुरी आँधी बतास आयो, रिमचिमको तलाउ फट्यो र पहिरो गयो । वाछकको बोट पनि ढल्यो । त्यस पछि साखेवाले त्यो ठाउँ छोडे भनि राईहरुले विश्वास गर्न थाले र त्यस दिन देखि सबै राईहरुले आ आफ्नो गाँउमा नै साखेवा लाई पुज्न थाले । त्यसैले अहिले साखेवालाई फरक फरक गाँउ अनि फरक नामबाट चिनिन्छ । जस्तै साकेला, साखेवा,सकेन्वा भन्ने गरिएको हो,भन्ने बुढापाकाहरुको भनाई पाईन्छ ।

पाख्रीबास फारमको दृश्यहरु ।

2008-08-21T03:56:00.000-07:00

आज तपाईंहरु लाई छुट्टै बिषय भनौ न । कति ईतिहासका कुरा गर्नु कत्ती लोक कथा / कथाको मात्र कुरा गर्नु । आखिर ब्लगको धर्म नै आफुले सुनेका, देखेका कुरा त पस्किन्ने हो नि हैन र?।

(प्रवेश द्वारमा लेखिएको बोर्ड)
अत: "बुढा पाकाले भन्ने गर्थे देश पनि हेर्नु मुख पनि फेर्नु" भने झै।यही उखानलाई हामीले आत्मासाथ गर्दै । साथी शंकर थापा र म लक्ष्मी दिदिको घर धनकुटा उकालो हुदै पाख्रीबास लागियो । ३,४ घण्टाको बाईक यात्रा पछि हामी पाख्रीबास फारममा पुगियो ।

उहि त होनी, किराँतीको चलन न हो, कि तोङ्बा कि जाँड्को निघार नै हाम्रो प्रमुख पाहुना, आगन्तुकलाई सत्कार गर्ने हाम्रो परम्पारीक रितिरिवाज हो । दिदिले हामीलाई पाहुना स्वरुप सत्कार गर्नु भो,हामी पनि नाई भन्ने प्रश्न नै आउँदैन थियो । किन कि नाई भन्न साथ हाम्रो किराँती देउता भाडिन्छ । हे हे हे ......

हामीले खाईवारी भै सके पछि दिदिले मलाई सोध्नु भयो, तँ यो फारम भित्र घुमेको छस्? मैले हत्तार हत्तार उत्तर फर्काइहाले अंह घुमेको छैन ।ल उसो भए फारम भित्र घुम्न जाउ भन्नु भयो। समयले पनि त्यो दिन हाम्रै लागि कुरी बसेको भान हुन्थ्यो ।
.
मैले पहिला पहिला हिले बजार आउँदा मात्र त्यो फारम भित्र ठु-ठुला सुङुर र केही कुखुराहरु देखेको थिए, त्यो पनि बाटो बाट घिच्रो तन्काएर् । आज दिदिको प्रश्नले मलाई अन्तयन्तै खुशी लागि रहेको थियो । अनि हामी लागियो फारम भित्रको दृश्य हेर्न । ल तपाईंहरु पनि आउनुहोस् है .....

यो मोटर पार्किङ गर्ने ठाउँ रहेछ ।

यस्तो देखिन्दो रहेछ पाख्रीबास फारम ।

बिदेशी भु भाग जस्तै देखिन्दो रहेछ ।

(यो सुंगुर, नझुकिन्नुहोला यो फारम कै हो है।)

(तपाईंहरु लाई भ्रम नपरोस् भनेर सानो भिडियो क्लिप पनि राखिदिएको छु )

यो देखिन्ने डल्लो तापग्राम नाप्ने रे ।

हामीलाई पाख्रीबास पुर्‍याउने साधन।

(लक्ष्मी दिदी र संकर थापा दृस्यबलोकन गर्दै । )

राणकालमा जात जाती प्रथा.......

2008-08-17T00:36:00.000-07:00

                 जात जाती प्रथालाई जंग बहादुर प्रधानमन्त्री भएर राणा काल शुरु भए पछि झन मुलुकी एन् नै जातिय भेद भावलाई कानुनी मान्यता दिने जात जाती प्रथालाई संस्थागत गर्ने काम भयो । त्यस एनमा नेपाली समाजलाई तागाधागरि,खस मातवाली, पानी चल्ने शुद्र र पानी नचल्ने शुद्र गरी पाँच जातिय समुहमा विभाजित गरियो । पानी नचल्ने शुद्रमा पनि शुद्रलाई छोए छिटो हाल्नु पर्ने र हाल्नुपर्ने गरी दुई भागमा विभाजित गरियो । छोएमा पनि छिटो हाल्नु पर्ने अन्तर्गत मुसलामान्, तेलि, कसाई, कुसुले, धोबि, म्लेच्छ, चुँडरालाई राखियो । भने छोएमा छिटो हाल्नु पर्ने अन्तर्गत सार्की , कामी, सुनार्, चुनारा, दमाई, गाइने, बादि, च्यामे,पोडेलाई राखियो । यसरी जंग बहादुर्ले निर्माण गरेको मुलुकी एनले नेपाली समाजलाई अनेक जाती उपजाति,सहजाती आदिमा बाँडेर विभिन्न टुक्रामा बिभजित गर्‍यो, यसको साथै त्यस् मुलुकी एनमा कुनै पनि ब्यक्तिले आफुभन्दा तल्लो जातको केटीसँग बिहा गरेमा त्यही जातमा झर्ने र पानी नचल्ने जातको केटीसँग बिहा गरेमा सर्बस्वहरण गरी त्यही जातमा पतन गर्ने ब्यबस्था गरे ।

               यसरी जंग बहादुले जातिया छुवाछुत प्रथालाई मजबुत बनाए पनि त्यो कानुन राणाहरु आफुमा भने लागु हुँदैनथ्यो । किन भने त्यतिबेला कानुन निर्माण गर्ने र कानुन खारेज गर्ने अधिकार राणा प्रधानमन्त्रीकै हातमा थियो ।त्यसैले गर्दा राणाहरु आफुलाई मन पर्ने वा आफुले बिहा गर्न चाहेको कुनै पनि तल्लो जातका केटीहरुलाई माथिल्लो जातमा उकास्न सक्थे । यो काम मुलुकी एन बनाउने जंग बहादुर आँफैले गरे । उनि तराईको झापामा घुम्न गएको बेला त्यहाँ उनले एउटी मेचे जातकी राम्री केटीलाई देखे र उनिप्रती मोहित भए । उनको बुवालाई तुरुन्तै चौधरी पदवी दिएर उनलाई बिहा गरे र मुलुकी एनमा सुधार गरे ।

                जंग बहादुरको मृत्युपछि पनि उनका भाइहरुले यस्ता थुप्रै काम गरे । चन्द्र शमशेर्ले आफ्नै ज्वाइ जय पृथिबी बहादुर सिंह लाई जातिच्युत गरेका थिए ।त्यस्तै गरेर धार्मिक कर्मा काण्ड तथा जातिया भेदभाबको विरोध गरेवापत टंक प्रसाद आचार्य र रामहरि शर्मालाई चारपाटा मुडेर सुंगुरको पाठा बोकाई शहर घुमएर जातिच्युत गरियो ।

                यसरी जातपात तथा छुवाछुत भनेको शासकहरु र पुरेत्याई गरेर खाने ब्राम्हणहरुको मिलोमतोमा उत्पन्न गरिएको एउटा षड्यन्त्रको रुप हो । त्यसैले हामी माथिल्लो जात भनेर घमण्ड गर्नु पर्ने र हामी तल्लो जात भनेर हीन भावनाबाट ग्रसित भएर बस्नु पर्ने कुनै तुक छैन सबै जाती बराबर हुन र सबैले समान रुपमा बाँच्न पाउनु मानब अधिकार हो ।

नेपालमा जात जातीको उत्पति कसरी भयो ?

2008-08-06T11:32:00.000-07:00

                   नेपालमा प्रचीनकाल अथवा किराँतहरुको शासन कालसम्म पनि जातिय छुवाछुत प्रथाको शुरुवात भएको थिएन । किराँतकाल भन्नाले ई. पु. ५०८ देखि ११०० सम्मको अबधिलाई मानिन्छ । किराँतकालमा मुख्य पेशाको रुपमा खेती र पशुपालन रहेको र साथै केही उधोग धन्दा तथा ब्यापारको पनि बिकास भएको देखिन्छ । नेपालमा उत्पदित ऊनको राडी, पाखी पाट्लिपुत्रको बजारमा समेत विक्री भएको कुरा भारतका प्राचिन राजनीतिज्ञ तथा अर्थशास्त्री कौटिल्यले आफ्नो अर्थशास्त्रमा उल्लेख गरेवाट पनि यो कुरा प्रष्ट हुन्छ । तर त्यतिबेला समाजमा जातपातको आधारमा कामको बाँड्फाड भैसकेको थिएन । जुत्ता तथा लुगा सिउने आरन चलाऊने आदी सबै काम किराँतीहरु आँफैले नै गर्थे । यो प्रथा पृथ्बी नारायण ले काठमाडौं उपत्यका विजय गरिसकेपछि पनि किराँतहरुको क्षेत्रमा कायम नै थियो । पछि पृथ्बी नारायणले उनिहरुलाई लुगा तथा जुत्ता सिउने,भाडा बनाउने आदिकाम छाड्न लगाएका थिए ।

                      नेपालको पहाडी क्षेत्रमा किराँतहरुले राज्य गरिरहदा तराई भेगमा लिच्छबी, मल्ल, शाक्य,कोली आदिको राज्य थियो । पछि मुसलमानहरुको आक्रमणबाट ती हिन्दू राजाहरु त्यहाँ टिक्न नसकेर नेपालको पहाडी क्षेत्रमा भागेर आए । त्यसरी भागेर आएका लिच्छबिहरुले नेपालका किराँतहरुलाई हराइ आफ्नो सत्ता इ. स. ११० तिर कायम गरे । त्यतिबेला नेपालको वर्ण ब्यवस्था पनि भारतको जस्तै पेशामा आधरित कायम गरे । जातिको आधारमा खानपान रहन सहन आदिमा भिन्नता गरिएको थियो । त्यतिबेला समाजलाई चार वर्ण अठार जातमा विभाजित गरिएको थियो ।

                    जात अनुसार सबैले आ-आफ्नो पेशा गर्ने पर्दथ्यो । कसैले आफ्नो पेशा छोडेर अर्को पेशामा लाग्न पाइदैनथ्यो। कसैले प्रचलित जातिय मर्यादा पालन नगरेमा उ दण्डको भागी हुन्थ्यो । कुनै पनि जातिले आफ्नो बाहेक अर्को जातिमा बिहे गर्न पाउदैन्थ्यो । जातिय मर्यादा पालन नगरेका ब्यक्तिलाई जात बाट पाटन गराइन्थ्यो । शुद्र जातिले सुन र चाँदिको गहना लगाउन पाउदैन्थ्यो । यसरी लिच्छबिहरु भरत बाट आएकाले भारतकै मनुस्मृतिका आधरित वर्ण ब्यवस्था उनिहरुले लागु गरे । र त्यतिबेला देखि नेपालमा जात जाती वा दलित जाती को उदय भायो।

                  सन ११९७ मा अरिमल्ल नेपालको राजा भए पछि नेपालमा मल्ल काल शुरु भयो । मल्लकालमा जाति प्रथाले अझ चरम रुप लिएको थियो । सन १२८० मल्ल राजा जयस्थिती मल्लले छिन्न-भिन्न भैसकेको नेपालको वर्ण ब्यवस्थालाई फेरी पुनगर्ठन गरेर वर्ण ब्यवस्थालाई मजबुत पारे । उनले नेपाल उपत्यकाका नेवारहरुलाई ४ वर्ण र ६४ जातमा विभजित गरे । नेवारहरु मध्य पनि आचार्य, वैध, श्रेष्ठ र दैवज्ञलाई माथिल्लो जातमा राखियो । पोडे, चारमकार्, आदी जातिलाई पानी नचल्ने जातमा राखियो । यी सबै जातिले आ-आफ्नो जात अनुसारको काम्गर्नु पर्ने नियम बनाइयो । पोडेहरुले टोपी, जुत्ता , र सुनका गहना लगाउन नपाउने गरियो । कसाइले बाहुला भएको दौरा लगाउन नपाउने गरियो । साथै पोडे, कसाइ तथा कुलुहरुले झिंगटिले छाएको घर बनाउन नपाउने गरियो । यसरी समाजमा जातिय विभाजन संगसंगै बर्गिय विभाजन पनि गरियो । प्रत्यक बर्ग र जातिको भोजन्, बसोबास , जन्म मृत्यु विवाह मा गरिने संस्कारको ब्यवस्था बनाइयो । तल्ला जातिले माथिल्ला जातिलाई सम्मान गर्नु पर्ने भयो ।

                    यसको साथै कसैले आफ्नो पेशा छाडेर अर्कै पेशा अपनायो भने उसलाई अपराधीसरहको दण्डको भागी हुनु पर्ने गरियो । त्यस्ताइ गरेर माथिल्लो बर्णको स्त्री सँग बिहा गर्न छुट दिइयो भने माथिल्लो बर्णको स्त्रीले त्यस्तो गर्न नपाईने गरियो । यदि कुनै स्त्रीले आफुभन्दा तल्लो बर्णको पुरुषसँग बिहा गर्‍यो र त्यसबाट बच्चा जन्म्यो भने त्यो बच्चा चाण्डल हुने र कुनै स्त्री सती जानको लागि चितामा लोग्ने सँग सुतेको बेला त्यहाँ बस्न नसकी खसी भने उनि पनि पोडे जातमा झर्न नियम बनाइयो ।

                 यस किसिमले जयस्थिती मल्लको समयमा नेपालमा जातिय छुवाछुत प्रथाले चरम रुप लिएको थियो । यसै प्रथालाई नक्कल गरेर गोर्खाका राजा रामशाह, सन १६०६-३३ ले पनि त्यहाँको समाजलाई चार बर्ण छातीस जातमा बिभाजन गरे । उनकै सन्तान पृथ्बी नारायण शाहले नेपाल उपत्यका विजय गरे पछि उनले पनि नेपाली समाजलाई हिन्दू बर्ण ब्यबस्थामा नै ढाल्ने कम गरे र छुवा छुत , जात जाती प्रथा लाई झन आफ्नो मन परेको मान्छे लाई माथिल्लो जातमा उकाल्ने र मन नपरेको मान्छेलाई तल्लो जातमा खासल्ने काम गरे । यसको साथै उनले जातिय छुवाछुत प्रथा नवएको किराँत समुदयमा समेत जाभार्जस्ती जातिया छुवाछुत प्रथा भित्रायउने कोशीस गरेका थिए । तर यो छुवाछुत प्रथा किराँती समुदायमा आशफल भएको देखिन्छ । यसरी पृथ्बी नारायण शाहले जातिय प्रथा लाई अझ मजबुत पारे ।

चीनमा जनजातीहरुको समस्या यसरी हल गरियो ।

2008-08-02T06:35:00.000-07:00

-सिताराम तामाङ -

                     चीन एक एकात्मक बहुजातिय देश हो । त्यहाँ अहिले ५६ वाट जातिया समुह छन । हान जातिको मात्र जनसख्या ९३% रहेको चीनमा अन्य ५५ बाट जातिय समुहको जनसख्या ७% मात्र रहेको छ । तर जनसख्यामा कम भए पनि उनिहरुले ओगटेको भुमिको क्षेत्रफल भने चिनको ६२% रहेको छ । तै पनि विकासको दृस्टिले हानको तुलनामा यिनिहरु निक्कै पछी परेका थिए । त्यसो हुनुको कारण चीनमा लामो समयदेखि सत्तामा रहेका हान जातिका प्रतिकृयाबादी शासकहरुले उनिहरुलाई अलग जातिय समुहको रुपमा मान्यता नदिनु र दमन उत्पिडान गर्नु नै रहेको थियो ।

                  सन १९४९ को जन क्रान्तिपछि बनेको सरकारले चीनको अल्पसख्यक जनजातिहरु (Nationalities ) लाई समान हक र हैसियत प्रदान गरेको र तिनको समस्या हल गर्नको लागि जातिय समानतको नितिलाई अघि बढाएको थियो । चीनको संविधान (१९५६) मा भनिएको छ जनगणतन्त्र चीनमा रहने सबै जनजातिहरु समान छन, राज्यले अल्पसख्यक जनजतिको अधिकार र स्वार्थको रक्षा गर्दछ ।

                    साथै चीनका सबै जनजातिका बिचमा समानता । एकता र आपसी सहयोगको सम्बन्धलाई सुदृढिकरण र बिकास गर्दछ । कुनै पनि जनजातिलाई विभेद गर्न र उत्पिडन गर्न मनाही छ। कुनै पनि कानुनद्बारा जनजातिहरु बिचको एकतालाई छती पुर्‍याउन वा उनिहरुलाई सम्बन्ध विच्छेद तर्फ प्रोत्साहन गर्न मनाही छ । चीनमा राज्यको निति-निर्णय गर्ने स्थानमा अल्पसन्ख्यक जन्जातिहारौलाइ विशेष स्थान दिइएको छ । कुन जन संख्यामा अल्पसन्ख्यक जनजातिहरु ७ प्रतिशत मात्र रहे पनि त्यहाँको प्रतिनिधिसभा राष्ट्रिय जन कांग्रेसमा उनिहरुको जन्सन्ख्याको अनुपातमा दोब्बर अर्थात १४% ले प्रतिनिधित्व गरेको छन । राष्ट्रिय कांग्रेसमा हरेक जनजातिको संख्याको दृस्टिले उनिहरु जतिसुकै थोरै किन नहुन प्रतिनिधि गरिएको छ । स्थानिय जन कांग्रेसहरुमा पनि उनिहरुको उचित प्रतिनिधि रहेको छ ।

                 नेपाल पनि चीनजस्तै बहुजातिय मुलुक हो । चीनम हान जातिका प्रतिकृयाबदी शासकहरुले जसरी अन्य जनजातिहरु लाई दमन उत्पिडन गरेका थिए, त्यसरी नै नेपालमा पनि खस् जातिका प्रतिकृयाबदी शासकहरुले यहाँका जनजातिहरुमाथि दमन र उत्पिडन गरेको छन । चीनमा जनबादी क्रान्तिपछि बनेका सरकारहरुले त्यहाँका अल्पसंख्यक जनजातिहरुको स्वयत्त शासनको स्थापना गरेर वास्तवमा उनिहरुलाइ जातिय समानतको अधिकार प्रदान गरेका छन ।

                  चीनको सविधान १९५६ मा लेखिएको छ चीन एउटा एकात्मक बहुजातिय मुलुक हो । चीन सरकारको आधारभुत निति भनेको मुलुक भित्रका जनजातिहरु बीच सुसम्बन्ध कायम राख्नका लागि जातिय स्वाशासन लागु गर्नु हो । चीनजस्तो युगौ देखि एउटा एकात्मक शासन प्राणाली भएको बहुजातिय मुलुकमा ९३ प्रतिशत हान देखि लिएर ०.०१ प्रतिशतसम्म पनि नपुग्ने हेचें जस्तो जनजाति पनि बस्दछ । यस्तो मुलुकको विशेष परिस्थितीमा जातिय स्वाशासन भन्दा अन्य उपाय कामयावी हुन सक्दैनथ्यो । यही अनुभवबाट नेपालले पनि सिक्नु पर्दछ ।

सिंगो लिम्बु जातिको पहिचान बोकेको च्याब्रुङ नाच ।

2008-07-23T10:35:00.000-07:00

                सांकृतिक वैभबताको धनी नेपालका विभिन्न जाति तथा जातिय समुदायमा आ-आफ्नै खालका चालचलन र रीतिरिवाज तथा सांस्कृतिक विविधताहरु रहेका छन । यसैले अलग अलग सांकृतिक परिशीलनका हुँदा हुँदै पनि नेपाली समाज सहीष्णुतापूर्वक अन्योन्याश्रीत सम्बन्धमा राम्ररी बाँधिएको छ । राणाकालीन पल्लो किराँत अर्थत लिम्बुवान क्षेत्रको विशिष्ट परिचय झल्काउने " च्याब्रुङ नाच " यस्तै एउटा लोक सस्कृति हो । लिम्बु जातिको सांस्कृतिक पहिचान " च्याब्रुङ नाच " मुख्यतया धार्मिक अनुष्ठानहरु, घरपैचो तथा विबाह आदिमा नाचिन्छ । च्याब्रुङ बजाएर मुन्धुम गाउदै ती अवसरहरुमा नाचेर रमाइलो गर्ने गरिन्छ ।

               झट्ट हेर्दा काठ्माडौ उपत्यकामा नेवारहरुले जात्रामा बजाउने, धिमेबाजा जस्तो देखिन्ने च्याब्रुङ्को ताल्, सुर र भाका भने फरक हुन्छ । यसको बजाउने तरिका पनि अवसर अनुसार भिन्दा भिन्दै हुन्छ । च्याब्रुङ बजाउदा प्रायजसो दाहिने ताल हात्ले एकपटक र देब्रेले ताल डन्ठीले दुईपटक हिर्काइन्छ । यसरी बजाएको च्याब्रुङ्को धुन प्रकृतिक हुन्छ र कर्णप्रिय पनि सुनिन्छ । यो बाजाको दुबै तिर पातलो छालाले मोडेको हुन्छ । राँगा-भैंसीको छाला नै बढीजसोले प्रयोग गरे पनि कसै कसैले बाँडरको छाला पनि प्रयोग हर्ने गरेको बताइन्छ । च्याब्रुङ नाच लाई लिम्बु भाषामा के लाङ भनिन्छ । के अर्थात ढोल बजाएर मुन्धुम गाउदै नाच्ने लिम्बु जातिको परम्परादेखिकै चलन हो । यथार्थमा च्याब्रुङ नाच को सम्बन्ध लिम्बु जातिको आदिम कृषिकालीन समाजसँग रहेको लिम्बु जातिका बृद्दहरु बताउछन । किनकी यस नाचमा गाइने गीत मुन्धुम मा पृथ्वीको बर्णन हुन्छ ।

                लिम्बुहरुमा परम्परादेखि नै च्याब्रुङ बजाएर समुहमा नाच्दै अनेक चाड्पर्वहरु मनाउने चलन चल्ती आइरहेको छ । च्याब्रुङ नाच्को नृत्यचाँही सदैव एउटै किसिमको हुँदैन, कुन चाडपर्व हो, सोही अनुसारको नृत्य हुन्छ । जस् अनुसार कहिले गोलो घेरामा, कहिले अर्धागोलाकार त कहिले सरल रेखामा नाचिन्छ ।च्याब्रुङ नाचमा खुट्टाहरु अघिपछि साथसाथै छडकिने गर्छन्,भने बाजाको तालमा गरिने हातको अभिनय अत्यन्त रोचक किसिमको हुन्छ । पारखी दर्शकहरु नाचको गति, बोल र अभिनयले नृत्य कहाँनेर पुग्यो भन्ने हेरेरै थाहा पाउछन । यस्तै च्याब्रुङ नाच पारखी बृद्दबृद्दाहरु भन्छन । प्रकृतिसँग अनि नजिकको नाता च्याब्रुङ नृत्य हो भन्छन । किन कि यो नृत्यमा नतर्किहरुले कुखुराको भाले, परेवा, मजुर, ढुकुर, कोइली भँगेरा, सर्प, पुतली,दुम्सी, मृग, बाँदरजस्ता जिबजन्तुको नृत्यलाई आफ्नो नृत्यमा समेटेको हुन्छ । च्याब्रुङ नाच जस्तो समुहमा पनि नाचिन्छ । विवाह, भोज भातेर जस्ता कार्यमा तरुण्- तन्नेरीहरु नाच्छन भने देवीदेबाट पुज्दा, बारखी बारेको समयमा तथा अरु चाड्पर्बहरुमा परिवारका सबै एकै समुहमा नाच्ने गर्दछन ।

भुमिपुत्र किराँतीहरु कसरी छरिएर बसे ???

2008-07-16T11:46:00.000-07:00

सुरुमा किराँतिहरु देवबंशी भनिन्थे । उनिहरुको एक भाषा थियो । किराँती भाषालाई देवभाषा पनि भनिन्थ्यो । बस्ता-रहदाँ किरातबंश निकै फैलियो कि उनीहरुको भाषा अलि अलि फरक फरक हुन पुग्यो । र उनीहरुका नेताले जनगणना गर्नु पर्दछ भनेर सबैलाई भने तर कसरी गर्ने भन्दा ? । सबैलाई एक-एकवटा ढुङ्गा ल्याउन आदेश दिए ।

प्रत्यक मानिसले एक एकवाट ढुङ्गा ल्याएर आफ्ना नेताका अगाडि राखिदिए । ढुङ्गा थुप्रिन्दा -थुप्रिन्दा त्यहाँ एउटा पहाडजस्तो बन्यो । पछि उनिहरुका नेताले जनगणना गरेको स्मृतिमा त्यो थुप्रीएको ढुङ्गाले त्यहाँ एउटा बिशाल धरहरा जस्तै आग्लो बनाउने प्रस्ताब राखे । उनीहरु पनि यसकुरामा समर्थन गरे तथा तत्कालै धरहराको जग बसाए । बिस्तारै-बिस्तारै धरहरा बन्दै गयो, अग्लो अग्लो हुँदैगयो । हुँदा हुँदै धरहराको टुप्पो यत्ति माथि पुग्यो कि त्यसका फेदमा बस्नेहरुले टुप्पो देख्न छोडे तै पनि धरहरा अग्लिन्दै गैरहेको थियो । थुप्रीएका ढुङ्गा कति त त्यसै थिए । काम गर्नेहरु काम गरी नै रहेकै थिए । ढुङ्गा ओसार्दै थिए । हिलो पानी दिने हिलो पानी दिदै थिए । गाह्रो लगाउने गाह्रो लाउदै थिए , कामको खुब मेलो चलेकै बेला के भयो, के भयो , भाषा सम्बन्धी गड्बडी चल्यो । एउटाले बोलेको अर्कोले बुझेन । यसले गर्दा उनिहरुमा रिसारिस पर्‍यो । झगडा चल्यो । आखिर रिसमा परेर फेदमा बस्ने हरुले धरहरा नै ढालिदिए । फलस्वरुप धेरैजसो धरहरा भात्किएको ढुङ्गा मुढाले थिचिएर मरे । बाँच्नेहरुमध्य पनि फेरि १६ भाषाका १६ जना नेता निस्किए । तिनीहरु पनि एक आपसमा लड्न लागे । ती नेताहरुको मारामारका अन्त्यमा ४ जना नेतामात्र बाँचे । फेरि तिनीहरु पनि लड्न लाग्द पापाहाङ नाउँ गरेका एकजना नेता आफ्नो दललाई छुट्ट्याई पूर्व दिशातिर बस्न जाने भनेर त्यो ठाउँ नै छोडेर गए । छ महिनामा उनिहरु सिमाङ्गढ्मा आइपुगे ।

यस दलमा पनि १२ भाषाका मानिसहरु थिए, यिनिहरु पनि एकै ठाउँमा बस्न सकेनन । तिनिहरुमध्य मगरवंशी,चनवंशी र गुरुङ्वंशीहरु उत्तर्-पश्चिम गै पाल्पा, डोटी र प्युठान साथै हालको गण्डकी अञ्चलमा बस्न गए । नागा, सिया, लाप्चा र काचिनबंश पूर्व आसाम । सिक्किम र बर्मा बस्न गए । हामी हिंडेका बाटामा केराको झ्याङ र बोहोरीको रुख काटी राख्छौ । पहिल्याउदै आउनु भनी अरु भाइहरुलाई अह्राई लाप्चाबंश्, काचिन र नागाबंशका मानिसहरु अघी हिंडे । त्यसपछि लिम्बुवंश्, खम्बुवंश, मेचेबंश । कोचेबंश, थारु, दनुवार र धिमालबंशहरुले केराको झ्याङ र बोहोरीका रुख काटेको चिहाउदै हेर्दै पूर्व दिशातिर लागे तर केराको टुसो पलाएर लामो भैसकेको र बोहोरीको रुख पनि काटिएर कालो दागमात्र शेष रहेको देखेर अब दाजुभाईलाई भेट्न गह्रो पर्दछ भन्ठानी दनुवार्, धिमालबंशहरु नेपालको तराईमा नै रहे । लिम्बु, खम्बुवंशहरु पनि अब अघि जाने दाजु भाइलाई भेट्न सकिदैन भनेर नेपालको पहाड्मा नै बसे ।

मेचेबंश ,कोचेबंशीहरु पूर्वतिर बढेर गए र आसामामा आफ्नो राज्य स्थापित गरे । यसै ठाउँबाट बंश फैलिएर उत्तर दिशा जानेहरु डुक्पाबंशी नाउँ राखी भुटान देशमा गएर बसे । गारो पहाड्बाट फैलिएर जानेहरु हाइजोग्बंश नाउँ गरी मैमनसिंह प्रदेशमा बस्न गए । फेरी आसामका ९ गाउँबाट फैलिएर जानेहरु कछारीएबंश नाउँ राखेर सिलहट्, त्रीपुरा, मणिपुर्, कुमिल्ला र दक्षिण समुन्द्रका छेउको नोवखोली प्रदेश्, चटगाँउ प्रदेश तथा आराकान प्रदेशसम्म बस्दै आईरहेको पाउदछौ ।

( गाँउघर ) मेरो भोजपुर ...

2008-07-12T07:52:00.000-07:00

प्रकृतीले सिँगारीएको नयाँ बेहुली झै सुन्दर मनोरम दृष्यले भरीपुर्ण हाम्रो भोजपुर, स्वच्छ निर्मल आकाश श्रीपेच लगाए झै उत्तरमा कन्चनजँघा हिमाल। साथै ठुलठुला हिमश्रखलाहरु,विभिन्न जातको बोटबिरुवाहरुले भरपुर हरियो पहाडहरु ,नागबेली र लालीगुराँसले रँगीएको बन जँगल झरना र तरेली परेका जमीनबाट आफनो गन्तब्य तिर लम्कदै गरेका स्वच्छ नदीनालाहरु ,अनि पुर्बतिर बिशाल तराइका फाँटहरु यी सबै प्रकृतिको मनोरम रुपमा मोहित हुदै मिठो तालमा गित गाइरहेका चराचुरुङ्गीहरु अनी आफनै धुनमा खेलीरहेका जनवारहरु देबीदेबताको बासस्थान र प्रकृतीको अलौकिक बरदान पाएको त्यो भुमीमा जन्मन पाएकोमा आफैलाई गर्ब लाग्छ तिनै उकाली ओराली र बनपाखाहरुमा सुस्केरा हाल्दै बाँसुरीको धुन सँगै जिन्दगीले कोल्टे फेरेको पत्तै भएन ।

हुनत हरेक जिबनको आफनो आफनै भोगाइहरु हुन्छ। हरेक जिन्दगीले धेरै उकाली ओराली घुम्ती र कुइनेटाहरुको सामना गर्नुपर्दोरहेछ। किनभने यो मानबिय सँसार नै झुटो भएकोले होला संघर्षमय जिबनमा केबल एक जिबनले हजारौ बोझमाथी हजारौ बाधा र ब्याबधानसँग लाचार पनि हुनुपर्दोरहेछ। चक्र झै घुमीरहने परीबर्तनसिल समय सँगै हजारौ हिमश्रखला र अनेकौ तुफान सहित सँगम घुम्टोको कुइनेटाहरु र बिविध कठीनाइहरु सँग लुकामारी खेल्दै नया बसन्त ऋतुको आगमन सँग पनी लचिलो हुनुपर्दोरहेछ। बास्तबिक्ता नै भन्नुपर्दा आफैलाई आत्मग्लानी लाग्छ। चाहै अरु जुनसुकै सँसारमा किन नपुगौ। मैले पहिलो पटक आंखा खोलेको ठाउँ र पहिलो पाइला टेकेको जन्मभुमी सम्झदा तर यो पराइ सँसार…॥

परिस्थितीले जिबनको मोडलाई परिबर्तन गरेपनी अन्तर आत्मको प्रतीबिम्ब हामी मानबजातीको मानसपटलमा जिबीत नै रहन्छ। चाहे त्यो गगनचुम्बी महलहोस वा कलात्मक सोचहरुले क्षणिक आनन्दता प्रदान गरेपनि हिजो म जन्मेको हुर्केको र यौवनको खुटकिलाहरु पार गरेको स्थानहरुलाई भुल्न सकेको छैन। हुनत त्यो ठाउँबाट पाईला निकालेको पनि आज आधा दशक भईसकेछ। यस अवधीमा मेरो जन्मभुमी जत्ति प्यारो भएर अरु कुनै ठाउँ मेरो मानसपटलमा आउन सकेन । हो त्यही पुर्वी पहाडी जिल्ला भोजपुर जहाँ यो आधा दशकको अवधीमा बिजुली बत्ती र सडक पुगी सक्यो तर बिडम्वना म अहिले सम्म पुग्न सकेको छैन। मलाइ अझै याद छ। घाँस दाउरा वन,जंगल जाँदा पानी मकै ,भटमासको खाजा खाँदै भारी पुराएर हाम्रो गाउले दिदीहरुले ...

भाका हालेर घन्काएको गीतहरु .....
आँसुको सागर बगाउदै बिधुवा रुँदै हिडेको.....
सिरैमा मेरो सिरैको फुल.....

जस्ता गीतको बोलहरु अझैपनी मेरो मानसपटलमा जिवीतै छ। अबत ति गीत गाउने दिदीहरु पनि २, ३ बच्चाको आमा भईसके होला। त्यति मात्र कहाँ हो र, भनिन्छ ढुँगे छाती भएको कठोर ह्रदयलाई पनी सँगीतको दुनियाले पगाली दिन्छ। त्यसैले होला त्यो गितको शब्दहरुलेमेरो ह्रदय छुन्थ्यो। जुनगितका शब्दहरुमा एक किसीमको श्रमजिबी र सर्वहाराको आवाज गुन्जिएको महसुस हुन्थ्यो। चाहे दुःखको अनुभुती गर्दा होस वा जिन्दगीको लडाईको मैदानमा होस जुन समयमा धेरै साथीहरुसँग घुलमिल गर्नै अवसर पाएको थिए। राजनितीको अनेक रुप हुन्छ भनिन्छ रचीसकेको श्रीष्टी पनि भात्किएर जान्छ। हाँसीरहेको हिमाल पनि रुन सक्छ। जिबनको अनौठो यात्रामा हिडदाहिडदै यात्रा टुटेर कोही कता त कोही कता पुगीएछ।

आज म लगाएत धेरै साथीहरु यो क्षितिज पारीको बिरानो ठाउमा चेतना र परीश्रमलाई कुनै बिन्दुमा सदुपयोग गर्नै ठाउँ र साधन नहुदा यसरी दिक्क भएर स्वदेशी माटो तथा परीवार माया स्नेह र ममतालाई चटक्क लत्ताएर नचाहादा नचाहादै पनि आफनो भबिस्यको लागि साधन स्रोत र अवसरको खोजी गदै। यो आनन्टकार मरुभुमीमा आईपुगेको छौ, कतीपय ठाउँहरुमा दयनिय क्षणहरु सँग घोलमेल पनि भईयो। धेरै उकाली ओराली पार गर्दा गर्दै कन्चट नै फुटने गरी पोल्ने प्रचण्ड घामको किरणहरु त कहिले मानब स्नायु नै बन्द गरी चिसो हिउका सिरेटोहरु पनि आज यो मानसपटलमा जिबितै छ ।

प्रस्तुती: संगम बान्तवा
आम्तेक -३ भोजपुर

(कोचो) कुकुरको कथा ..

2008-07-10T09:03:00.000-07:00

सुम्निमाका ४ सन्तान मध्यको कान्छो , कुकुर्( कोचो) को कथा पनि यहाँ प्रस्तुत गर्न सान्दर्भिक लाग्यो । यस कथाले हामीलाई के बताउछ भने, जनावरहरु मध्ये विशेषत: कुकुर चाँही किन मानिसहरुको हेलमेलमा रहन थालेको हो। र किन मानिसको आदेश पलन गर्छ ? साथै कुकुरलाई प्राय मानिसहरुले किन जुठो दिने चलन चल्ती छ भन्ने यो कथा भित्र भेट्न सकिन्छ ।

सुम्निमाका थरि थरिका बच्चाहरु मध्य जेठो बाघ ज्यादै क्रोधी थियो । उ आफ्नो भाइहरुसँग रिसाउने,उनिहरुलाई सताउने आदी नराम्रा कामहरु गर्दथ्यो । विशेषरुपले, (किरावा) मानिससँग साह्रै डाहा गर्दथ्यो, स्थिती जब सहिसक्नु भएन्,किरावाले एक् दिन आमा सँग बाघ दाजुका बिषयमा उजुर गर्‍यो । किरावाले भन्यो-" दाजु मसित साह्रै डाहा गर्छ । यस्तै हो भने त म धनुषाबाणले हानेर मारिदिन्छु" आमा चाँहीले सम्झाई- त्यो नगर्नु दाजु-भाईमा त्यसरी रिसराग गर्नु ठीक होइन" एक दिन किवा-बाघले किरावा सँग शिकार खेल्न जान चह्यो । किरावाले पनि सो कुरा स्वीकार गर्‍यो तर शंका लागेर भित्री कुरा बुझ्दा त बाघले किरावालाई मारेर खाने दाउ गरेको रहेछ ।

भाइ मार्ने षड्यन्त्रका विरुद्द किरावाले अर्को एउटा जुक्ती तयार गर्‍यो । भोलिपल्ट उ किवा-बाघ भन्दा अघी नै धनु - काँड भिरेर जंगल पस्यो र त्यहाँको एउटा ठुलो रुखमाथि चढेर बस्यो ।त्यसै रुखको फेदमा उसले माटाको आफ्नो दुरुस्तै मुर्ती बनाएर राखिदियो । बाघ किरावालाई भेट्टायो कि मार्छु भनेर आएको थियो । त्यस माटाका मुर्ती देख्नसाथ यो किरावा नै हो भन्ठानेर बाघले आँखा चिम्लेर झम्टन पुग्यो । माटाको त्यो मुर्ती चकनचुर भयो । किरावाको शंकालाई मुहर्त रुप लियो । तत्काल उसले बाघमाथि आफ्नो बाण चलाइहाल्यो । बाघ ठ्हरै मर्‍यो ।

किरावाले आफुले बाघ मारेको कुरा सुम्निमालाई सुनाइदियो । सुम्निमा रुन थाली । रुदै उ बाघ मारेको ठाउँमा पुगी । उसले मन्त्र तन्त्र र अदुवा ,चिन्डोमा जाँड (सोलोन्वा) ले।बाघलाई छर्किदियो बाघ बौरियो ।

अहो ! कति लामो निद्रामा परेछु भन्दै बाघ उठ्यो । सुम्निमाले भनि- " निदाएको कहाँ थिईस् र तँ त मरेको थिईस् । तेरो भाइ किरावाले तँलाई काँड्ले हानेको थियो । अहिले त मैले फेरी जगाएकी पो" । सुम्निमाले सम्झाई- अबदेखि भाइ सँग डाहा नगर्नु । किरावा मानिस हो, उसँग टाढैबाट बाण हानेर अरुको प्राण लिनसक्ने शक्ती छ "। - उसले अर्ती दिई- " त्यसरी रिस् रग गर्नाले आफ्नै हानी नोकसानी बहेक अरु केही हुँदैन" "अब घर जाउ" भनेर सुम्निमाले भन्दा बाघ घर फर्कने मानेन ।

भाइले आफुलाई मारिसकेको रहेछ भन्ने थाहा पाएर अब उ सँग बस्न सकिन्न भनि बाघ जंगलमा बस्यो । धेरै दिन पछि सुम्निमाको मृत्यु भयो । आमाको लाश गाड्न लैजान भनेर मनिसले आफ्नो भालु भाइलाई आदेश दियो तर भालुले आमाको लाशलाई जंगलमा पुर्‍याएर गाड्नुको सट्टा खाइदियो । पछि मानिसले यो कुरा थाहा भयो र उसले भालुलाई साह्रै नराम्रोसँग पिट्यो । यहाँ सम्म कि भालुको टाउको नै चेप्टियो । त्यस दिन देखि भालु पनि मानिसका डरले घर छोडेर जंगल भित्रै बस्न लाग्यो ।

अब शेष थियो कान्छो भाइ कुकुर (कोचो) । बिचारो जिउले पनि दाजुहरु भन्दा उ सानो र निर्धो थियो तर उ बाठो थियो । उसले सोच्यो - जेठो बाघ बलियो थियो । निकै घमण्डी र डाहाडी थियो सबै भाइहरुलाई आफ्नो दवाबमा राख्न सक्दथ्यो तर किरावा त्यसलाई टेरपुच्छार लाउदैन्थ्यो र बिचारो मारियो । साहीलो दाजु भालुले पनि आफ्नो कु बुद्दिले गर्दा पिटाइ खाएर खेदिनु पर्‍यो । " म के गरुँ?" कुकुर मनमनै भन्यो-" अब मलाई भने भागेर जाने ठाँउ पनि छैन । जंगल पसुँ भने दाजु बाघ को डर छ!" - बिचारोलाई निकै आपत पर्‍यो ।

किरावा- मानिस् दाजुबाट आफुमाथि पनि केही परिहल्ला भन्ने उसको मनमा भय थियो । आखिरमा अरु कुनै उपाय नदेखेर उसले निर्णय गर्‍यो_ " होइन , बरु मानिस् दाजुकै आज्ञाकारी सेवक भएर उ सँगै बस्छु । उसका कामकाजहरु सघाइदिने गर्छु, उसकै जुठो खाएर प्राण घान्ने गर्छु । पिटेभने पनि सहनु पर्ला " यति निर्णय गरेर उ सरसर आफ्नो मानिस् दाजुकहाँ गयो र उसको गोडामा ढोगिदियो । कुकुरले कातर र आदरपुर्ण स्वरमा भन्यो- " दाजु म तपाईंको दास भएर तपाईंसँगै बस्छु । तपाईंको चकारी गर्छु । तपाईंहरु जे जस्तो काम आर्‍हाउनु हुन्छ म गर्छु । दिन्हौं रात पर्नासाथ घरको राखवारी गर्छु । म तपाईंको भाग पनि माग्दिनँ, तपाईंले खाएको उब्रेको जुठो दिने गर्नु भयो भने पनि म त्यसैमा सन्तोष गरेर प्राण धान्ने गर्छुर म मरे पछि तपाईंले मलाई दहसंस्कार गर्नु पर्दैन । "- उसले बिन्ती गर्‍यो । - मलाई तपाईंको घरबाट ननिकलिदिनुहोस्, आफ्नो सामुबाट नहाटाउनुहोस् ।

भाइका यस्ता कुरा सुनेर मानिस् साह्रै खुशी भयो । उसले भन्यो- " म जागा रहँदा त उति खाँचो पर्दैन तर राती म निदाउँदा तँ जागा रहेर मेरा शत्रुहरु आए - गएको हेरबिचार गर्नु , पहरा गर्नु । कुनै आपत परिआयो भने मलाई ब्युझाउने चेष्टा गर्नु ।" उसले आफ्नो भाइलाई बाचाबन्धन गरिदियो- "म तैले इच्छा गरेअनुसार तेरो प्राण रहुन्जेल तेरो पालनपोषन गरी रहनेछु । यसरी कुकुर (कोचो) ले मानिस संसर्ग बस्न पायो।

अचेल कुकुर मानिस् सँग रहेको हो भन्ने भनाईहरु पाईन्छ । र कुकुर कहिले पनि घरमा मर्दैन कतै अन्तै मर्ने गर्दछ। मानिसको जुठो दिए पनि सन्तोष गर्दछ । त्यसैले राति प्राय कुकुर जागा बस्ने गरेको पाइन्छ ।

किराँती राईहरुले किन बाख्रा छुदैन ?

2008-07-06T01:11:00.000-07:00

सृष्टिको उत्पतिसँगै सुम्निमाले जम्मा ४ सन्तानलाई जन्म दिईन् । जेठा किवा ( बाघ) माईला तुमुन (भालु) साईला किरावा (किराँती ) कान्छा कोचो ( कुकुर) थियो । सुम्निमाले आफ्ना छोराहरुलाई सधैं शिकार खेल्न पठाउथे। आ-आफ्नो तवर तरिकाबाट शिकार ल्याउने गर्दथे । किरावाले धनुषबाण चलाऊने हुनाले खरायो ,जरायो, बाँदेल अदि इत्यदि ठुला ठुला शिकार ल्याउन थाल्यो । तुमुनले-भालुले तरुल फलफुल्, गिठा,भ्याकुर ल्याउन थाल्यो । सुम्निमाले सबै आफ्ना छोराहरुको शिकार एउटै भाँडोमा पकाइ, छोराहरुलाई बाँडेर दिनथिइन । एउटै भाँडोमा धेरै थरिको स्वाद बेग्ला बेग्लै हुन्थ्यो ।

ती चार भाई मध्य किवा-बाघ अलिक क्रोधी स्वाभवको थियो । त्यही क्रोधिको कारणले किरावाले किवा-बाघ लाई धनुषबाणले हानेर मारेको थियो । किवा-बाघ र किरावा किराँती दाजु भाई भएको कारणले कहिले कही छेड छाडको कुरामा किराँतीहरुलाई किरुवा भन्ने गर्दछन ।

पछि किराँतीको धेरै सन्तानहरु भए । तिनै सन्तानहरु पछि पाछाको नाममा बिभाजन भएको हो भन्ने बुढा पकाहरुको भनाई पाइन्छ । एक दिन किराँतीको सन्तानहरु शिकार खेल्न गएछन । दिनभरी शिकार को खोजीमा डुल्दा पनि शिकार फेला नपारे पछि घरमा आएर सबै भाइले घरमा रहेको बाख्रा काट्ने निर्णय गरे ।बाख्रा काटे सबै आ-आफ्नो काममा जुटे । बाख्राको मासु सबै भाईलाई भाग लगाए तर आन्द्रा धुना पँधेरा गएको पुमा पाछाका भाईलाई भने भाग लगाउनै बिर्सिएछन । एक छिन पछि आन्द्रा बनाएर पुमा आइपुग्यो । पुमाको भाग लगाउन बिर्सिएकोमा अरु भाइले गल्ती महशुस गरे र पुमालाई त्यही आन्द्रा आफ्नो भागको रुपमा खान भने । तर पुमा रिसले मासु त खान पाइएन, आन्द्रा के खानु भनेर फालिदियो र अब देखि म बाख्राको मासु खान्न भनेर कसम खायो ।

उहिले बाख्राको मासु नखाने कसम खाएकोले अचेलका पुमा र पुमाका सन्तानहरुले बाख्रा छुदैनन र मासु खाँदैनन । यदि बाख्रा छोएमा ,मासु खाएमा उनिहरुलाई असर ,बिरामी हुन्छन ।

नमस्कार.....!

2008-07-03T23:21:00.000-07:00

प्रिय पाठक बृन्द ,

दुम्माली ब्लगका पाठकहरुलाई Dummali Admin को दश औंला जोडी नमस्कार टाक्रयाउन चाहन्छु । केहि समय पाठकहरुलाई असुबिधा पर्न गएकोमा पुन: क्षमा माग्दै फेरि नमस्कार, हुन त हामी गरिब नेपाली सँग भएको कार दिन कुनै ठुलो कुरा हैन, त्यस्कारणले मैले २ ठाउँमा तपाईंहरुलाई कार दिएको हुँ ।

र खाटी कुरा दुम्माली ब्लगलाई माया गर्नु हुने पाठकहरुको जिज्ञाशलाई ध्यानमा राखी यो पुन निर्माण गरिएको हो । हाम्रा पाठकहरु जो स्लो कनेक्सन प्रयोग कर्ताले पढ्न आशाक्षम हुनु भएकोमा , हामीलाई ईमेलमा जानकारी गराउनु भएकोले । अहिले ठोरै मात्र भिजुअल र ग्रफिक्स राखिएको छ । आशा छ जो स्लो कनेक्सन प्रयोग् कर्ताले पनि सजिलै हेर्न सक्नु हुने छ भन्ने आशा राखेको छु।
अन्तमा प्रतिकृया पनि लेख्नु होला ।

धन्यवाद Admin Dummali

( कथा ) आँशु सँगै रित्तिएको जिन्दगी .....!

2008-06-26T08:53:00.000-07:00

बिहान हुनको लागि भालेहरु डाक छाड्दैछन। पहिलो डाकमा ब्युँझिन्छिन रमा। बिहान उठ्ने बित्तिकै उन्को दैनिकी शुरु हुन्थ्यो। पानी भर्न नजिक धारा नभएको ले पन्ध्र मिनेट जती टाढा लाग्ने खहरेको कुवाबाट पनि ल्याउनु पर्छ। रमा अँध्याँरोमै शिरानमुनी बाट टर्च लाईट निकाल्ने कोशीस् गर्छिन। आफ्नो श्रीमान ब्युँझेला भनेर डराई डराई किनकी श्रीमान ब्युँझियो भने बिहानको निद्रा खराब गरेकोमा गाली मात्र हैन एक किलो जतिको मुक्कैपो खाईने हो कि। स्वास रोकेर टर्च निकालेर सासु, ससुरा, नन्दा देवारको स्कुले कपडा अनि आफ्नो श्रीमानको सम्पूर्ण कपडा बोकी त्यस माथि बराजुको पालादेखिको पित्तले गाग्रो बोकेर कुवातिर लाग्छिन। अध्याँरो चकमन्न उनि एक्लै अनि एकोहोरो किराहरुको किर्-किर आवाज अनि कहीं कहीं लाटोकोसेरोको आवाज, मनमा जतिनै डर र भय भएपनि पाइतलाले कुल्चेर बुहारी हुनुको नाताले बाटो लाग्छिन। अरुले पालो उछिन्लाकी भनेर उनि हतार हतार आंध्यारोमा हस्याङ र फस्याङ हुँदै मधुरो टर्च लाईटको सहारले दौडिरहेकी हुन्छिन उन्को अगाडीबाट स्याँ गरेर एउटा सापले बाटो काट्दा उन्को हंसले ठाउनै छोडछ। फेरी सम्हालिदै बाटो लाग्छिन।

मंसीर पुष को जाडो थुर - थुर काम्दै आफुनै छेकिने कपडाको रास धोइ रहेकि छिन रमा । न उनमा केही रिस छ, न उनमा डाह न उनमा केही इर्ष्या न कुनै सँग प्रतिसोधको भावनानै, खाली छ त उनमा एउटा चिन्ता कसरी मेरो परिवारलाई खुशी पर्ने त्यो सोंची रहन्छिन। धुँदा धुँदा कपडाको डंगुरसंगै साबुन पनि सकिन्छ। उनलाइ डरले घेर्छ किनकी उनको सासुको कपडा सकिएको हुन्न तैपनि बल्ल तल्ल सकेर सबै कपडाको त्यो भिजेको पोको अनि भरिएको पानीको गाग्रो लिएर घर तर्फ उकालो लाग्छिन।

मिर्मिरे उज्यालो भैरहेको छ, रमा पानीको भारी र त्यो काँचो कपडा सँग झण्डै सत्तरी किलो को भार सहित बल्ल तल्ल आइपुग्छिन। सबै ओछ्यानमै हुन्छन। हत्तपत्त पानीको गाग्रो र कपडाको पोको उतारेर कपडाहरु सुकाइसके पछि गाई भैंसीलाई कुडो, खोले घाँस् पानी गर्छिन। सबै बाहिरको काम धन्दा सके पछि उनि भान्साघर भित्र छिर्छिन। सबैलाई नास्ता चियाको ब्यबस्था गरे पछि सबैलाई दिन्छिन यती धेरै काम गरिसक्दा पनि कहिले सासुको मुख उज्यालो देख्दिनन। जतीनै राम्रो काम गरेपनि एउटा सानो कुरामै आफ्नो बराजु देखि लिएर सम्पूर्ण परिवार अनि निर्दोष उनको माइतीहरु सम्मलाई मुखमा जे पायो त्यही भन्थिन। आफुलाई त भयो आफ्नो निर्दोश माइतिहरुलाई अनेक थरिको गाली अनि आमा बुवालाई हरेक थरिको लान्छना लगाको सुन्दा त कहिले काहीं केही भन्न उनलाई पनि नलागेको तकहाँ हो र? र नै पनि उनि मौन रही रहिन ति सबै दर्दहरु छातीमा चर्किएर दुखे पनि आँशुले धुने गर्थिन। उनका सबै पिडाहरु पोख्ने केवल त्यो आँखा थियो, लोग्ने थियो त केवल अबुझ्, जहिले पनि आमाको कुरा सुनेर रमालाई पिर र दुख बाहेक अरु के दिएको थिएन। यो सबै रमा आफ्नो पुर्पुरो लाई दोष दिदैं आँशु पिउदै सहि रहन्थिन ।

यसै गरी रमाका दिनचर्या हरु बित्दैं जाने क्रममा एकदिन उनलाई थाहा भयोकी उनि आमा बन्नेवाला थिइन। हृदय भरि खुशी बोकी यो खुशी आफ्नो श्रीमानलाई सुनाउछिन । यो कुरा सासु ससुरालाई पनि थाहा हुन्छ। ससुरालाई खुशी लाग्छ बुढेसकालमा नातीको व नातिनी हेर्न पाइने भयो भनेर। सासु चाँही त्यही एउटा अड्को नथापी बोल्नै हुन्न, सांच्चै हो कि काम गर्नु पर्छ भनेर नाटक गरेकी कुन्नी, ससुराले हपार्छ बुढीलाई हैन हो तलाई के भाको हँ जहिले पनि यही बिचरीलाई नराम्रो भन्छस। तेरो मुखमा कहिले काही त राम्रो बचन राख। यो सबै संबादले रमाको मनै कटक्क खायो । हुनपनि कति सहनु सहनुको त सिमा हुन्छ र पनि रमाले कहिले पनि आफ्नो मुख फोरिनन सासु,ससुरा अनि श्रीमानको बारेमा यसरीनै समय अगाडी बढीरहेको हुन्छ। रमाको गर्भवती पनि ६ महिनामा प्रबेश गरेको छ । काम धन्दाले कहिले गर्भवती भनेन। रमाको साथी शीलाको पनि गर्भवती भएको महिना मात्र बितेको छ र पनि उनको हेरचाहमा सम्पूर्ण परिवारनै लागि परेको छ। तर रमाको लागि कसैको मन पग्लिएन एउटा छोरी मान्छे भएर छोरी मान्छेको पिंडा बुज्न कहिले सकिनन आमा रुपी सासुले।

रमाले भारि पेट बोकेर घाँस् दाउरा पानी पढेरो नगरेसम्म हुन्नथ्यो। न खानाको टुंगो न आरमको ब्यबस्था। एकदिन उनले आफ्नी सासुको सारी धारामा धोइ ओरि राखेको ठाउँमा नै बिर्सेछिन। कसैले टिपेर ल्याई उनको सासुको हातमा दिएको हुनाले सासु रिसले चुर चुर भएर भन्न लागिन रमालाई तँलाई अब मेरो समानहरु फेंक्न थालिस हैन शायद सोंच्दो होस मरिजाओस भनेर तर याद राख फेरी फेरी यस्तो गरिस भने तँलाई म के गर्छु। रमा मौन छिन, उनलाई थाहानै भएन उनले बिर्सेछिन। त्यो निर्दयी राक्षस्नी जस्तो सासुलाई के थाहा छोरी मान्छे गर्भवती हुंदा सम्पूर्ण स्मरण शक्तिले काम गर्दैन भनेर। रमाले चुप चाप सहिरहिन सम्पूर्ण तीररुपी बचनका बाणहरु। शायद आँशु नहुदो हो त कसरी रमा त्यो पिंडा सहेर बाँच्थिन होलीन ? । यदि आँशुको रंग हुँदो हो त उनका आँशुहरुले ती गोरेटा, घाँस, दाउरा अनि पानी पधेरामा हिंडेका गोरेटाहरु रंगिन हुन्थेहोलान। उनको दर्दमय संसार ढाक्थ्यो होला, सबै पोतिन्थे होला। यदि पिंडाको जातहुने भएको भए रमाले पाएको आत्मिक पिँडाले उनले जिउने गरेको धर्ती ओगट्थ्यो होला।

यसरी नै कारुणिक जीवन बिताइ रहिन रमाले। उनको श्रीमान केवल नाम मात्रको श्रीमान सबै आमाको हुंदो नहुंदो कुरा सुनेर निर्दोश पत्नी लाई नै उस्तो सम्झिन्थ्यो। न्याय र अन्याय छुट्ट्याउने त परै जाओस आफ्नै श्रीमती प्रति उल्टै खानिन्थ्यो। हामीले हाम्रो आमाबुवाको जहिले पनि मान मर्यादालाई शिरोपर गर्नु पर्छ, तर बुर्जुक छोरा भएर हैन असल छोरा भएर । रमाको श्रीमानले आमाको कुरालाई एकपल्ट नियाल्नु पर्ने हो त्यो कहिले गरेन, फलत्; रमाको महिना पुग्यो अनि उनलाई प्रसुती बिमारले च्याप्यो । उनलाइ महिला सम्बन्धी डक्टर नभएर गाउँभरिका जँड्यहा सुडेनी लगाइयो। जहाँ गाइ भैंसीको लागि गर्ने हरुले मान्छेको के गर्छन्, न तालिमनै छ न त केही शिक्षा प्रसुती सम्बन्धी, यसरी पशु सरी उनको सहयोग गर्न थाले ति गाउँका भलाद्मी सुडेनी हरुले,फलत्; ९ घण्टा सम्म रमाले आफ्नो बच्चाको जन्म दिन सकिनन। त्यस्पछि सुडेनिहरु निराश भै हस्पिटलको कुरा गर्छन। यसरी हस्पिटलको तयारी हुंदा हुंदै रमाले यो पापी संसारलाई त्याग्छिन। उनले शायद उन्कै सासु जस्तो परालको थुप्रोमै पनि सन्तान जन्माउन सक्थिन यदि उन्कोलागि पनि उन्कै सासु जस्तो बिभिन्न पौषटिक खाना र उनको राम्रो हेरबिचार भएको भए। तर त्यो हकिकतमा कहिले भएन।

उनको लाशलाई दाहसंस्कार गरिन्छ। अझै पनि रमाकी सासु रमालाई गाली गलौज गर्दै थुकी रहन्छे। बाचुन्जेल बुहारीको खुन पिइ मरिसके पछि पनि धरै छैन बिचरा रमा, रमा कि सासुलाइ केही बिमार परेपनि रमालाई नै दोष दिन्छे, उता खाना टन्न खाएर पेट दुख्यो भने पनि त्यही रमाले, उता ठण्डी लागेर टाउको दुखेपनि त्यही रमा, कुगतमा परेको ले घरै खान्छ भन्दै बिभिन्न धामि बैदाङ र बिजुवा लगाएर टन्न भाले, खसी सम्पूर्ण बस्तु ख्वाएर आफ्नो मनलाई शान्त गर्छिन। अनि जहिले तहिले सरापी रहन्छिन। बिचरा उनको नाममा उनको आत्माले शान्ति पाओस् भनेर दियो बाल्न त परै जाओस गाली र गलौजले उनको त्यो नाम रंगाउँछिन।

रमाले जस्तै उनको परिवारले पनि बुझी दिएको भए त्यो घर कति रमाइलो स्वर्ग भन्दा पनि रमाईलो हुन्थ्यो होला तर आज त्यो घर नर्क भन्दा कम छैन । रमाले झैं उनको परिवारमा बुझी दिएको भए एउटी बुहारीको जिन्दगी पनि मासु छाला र हाडले बनेको हुन्छ, मेसिन हैन र उनको पनि हाम्रो झैं दुख्ने मुटु हुन्छ सोचेको भए आज पक्कै पनि कस्तो रमाइलो परिवार हुन्थ्यो र सदा सदा परिवारको लागि मरिमेट्ने रमाले यो दुनियाँ छोड्नु पर्दैनथ्यो ।

कथा: बि जे बान्तवा राई

बिविध दुम्मा र दुम्माली ....

2008-06-22T07:54:00.000-07:00

नगदेबालीको उर्बरभुमी दुम्मा गाँउ जहाँ प्राबिधिकहरुको पहुच बाट टाढा रहेको गाँउ हो । यहाँका मानिसहरुको मुख्य आयस्रोत नै कृषि तथा पशुपलनमा हो । यहाँका प्राय मानिसहरु कृषि र पशुपलनमा नै अश्रीत छन ।मानौ दुम्मालीहरु नै आजको प्राबिधिकहरु हुन भन्ने भान हुन्छ । यहाँका प्रमुख नगदेबाली मकै,धन्,कोदो,गँहु, अन्य दाल मसेम्,मास, भाटमस, सिमी, बोडी लगयत बिभिन्न थरिथरिका दालहरु प्रशास्त मात्रमा उत्पादन गरिन्छ, पशुपलन: गाई, भैंसी,बाख्रा,सुङ्गुर्,कुखुरा आदी इत्यदि ।उसो त दुम्मालीहरु बैदेशिक रोजगारको लागि बिस्व नचाहारेको त हैन । यहाँ का किराँतीहरु प्राय बेलायती सेना लगयत भारतीय सेनामा प्रमुख रोजगार रहेको छ ।

यहाँ को जानसंख्य कुल २७०६ रहेको छ । जस्मा माहिलाको संख्या १४६९ र पुरुषको संख्या १२३७ रहेको छ। यो गत जनगणनमा को ताथ्यङ्क हो । यहाँका ९५% राई किराँतीहरुको बासोबास् रहेको छ । यहाँ आफ्नै भाषा ,आफ्नै भेष भुषा,रितिरिवाज परम्पार छ भन्दा कसैको दुईमत नहोला । प्राय यहाँ किराँती भाषा नै बोलिन्छ,उनिहरुको भाषा नै दुम्माली भाषा (दुङमाली बान्तवा राई ) भनेर चिनिन्छ ।

यो भाषा ,ठुलोदुम्मा, सानोदुम्मा, बस्तिम्, जरायोटार्, आम्तेक चाराम्बी, पुर्बी भोजपुर र उत्तरी भोजपुर मा छिट फुट ठाउँ ठाउँ मा बोलिन्ने गरेको पाईन्छ । यो भाषा लाई दुङमाली भाषा भनेर् चिनिन्छ । बान्तवा भाषा सँग मिल्दो जुल्दो हुन्छ । बान्तवाले बोलेको भाषा दुङमालीले सजिलै बुज्दछ। र दुङमाली ले बोलेको भाषा बान्तवा ले बुज्दछ । यो भाषा त्यति कठिन छैन । बान्तवा भाषा र दुङमाली भाषा सबै बान्तवा राईहरुले सजिलै बुज्दछन । जस्तै: "म किराँती हो" , भन्नु पर्दा, बान्तवा ले "आङका किरावाछा " । दुङमाली राईहरुले पनि "आङका किरावाछा " नै भन्दछन । र "किराँती को घर हो", भन्नु पर्दा, दुङमाली राईहरुले , "किरावा खिम" भन्दछ । बान्तवा राईहरुले पनि "किरावा खिम" नै भन्दछन ।

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराँती

मगरजाति बारे ..........

2008-06-16T03:28:00.000-07:00

प्रस्तुती: टेक बिर बलम्पाकी मगर्,
ईलाम जीतपुर-९ Email: jeetpure_kanchha@yahoo.com
भुमिपुत्र आदिबासीमा पर्ने मगरजाति बारे कुरा गर्न मन लाग्यो । नेपालको परिपेक्षमा हेर्दा हाम्रो मगर जातिहरु ( लङ्घाली) जना सङ्ख्याको अधारमा हेर्ने हो भने शायद अरुको दाजोमा मगर जाति नै अग्रस्थानमा देखिन्छ । हामी मगर जाति किन अगाडि बढन सकिएन? के तपाईं पनि बिश्लेषन गर्ने हो कि? हामी मगरहरु आशिक्षित पनि छैनौ? हाल आएर मगर जातिहरु पनि केही औलामा गन्न सकिन्ने , सरकारी वा गैर सरकारी कार्यालयमा कार्यरत छन । हाम्रो मगर जातिमा गुरुङ्को तुलानमा निकै तल देखिन्छ । किन कि गुरुङ जातिहरु एक अर्का मा सहनुभुती अनि आर्थिक् सहयोग लागयत बिभिन्न सहयोगहरु एक अर्कामा अदान प्रदान हुन्छ तर हाम्रो मगर जातिमा त्यो हुँदैन,
.
हाम्रो मगर जातिका भाषा लिपि,कला,सस्कृति हरुको खोजमुलक गर्न एक अर्कोमा किन मुखा मुख हेर हेर हुन्छ? जस्तै आफ्नै भेष भुषा र कला सस्कृति झाल्काउने जस्ता टेलिचलचित्र लगयत आफ्नो भाषा धर्म परम्पार लाई संरक्षण गर्न निक्कै पछि छन । हामी मगरहरु जाँड रक्सी र भाङ् जस्ता पेय पदर्थ सेवान गर्न हामी निक्कै अगाडि छौ । र जोजोमान को सेवामा सधैं हामी तयार हुन्छौ । आफ्नो घर खेत्, पाखा पखेरु लाई बझै राखी राखी । अनि हामी मामाको छोरीलाई साली भनि मामाको छोरीलाई विवाह गर्न तयार हुन्छौ । र मामाको छोरीलाई विवाह गर्दा रित(पारम्पार्)अनुसार लेनदेन गर्न जानेको छौ । खसगरी हामी मगर जातिहरु पछि पर्नुका कारण यो पनि एक हुन सक्छ ।
.
हामी मगरहरुको साईनो सम्बन्ध कस्तो कस्तो हुनु पर्ने हो? त्यो पनि आज सम्मा हामीमा पूर्ण ज्ञान नभएको देखिन्छ । हामी मगर जाती हरु पुर्खको रितिरिवाज मा नै रहेको देखिन्छ ।त्यस्कारणले मगरहरु बिकास क्षेत्रमा आघी बढ्न सकिरहेको छैनौ, लेखक सहरा बार्षिक पत्रीकाका सदस्य हुनु हुन्छ ।

अर्को अंशमा मगरजातिको रितिरिवाज पच्किन्ने छु ..

भुमिपुत्र किराँतीहरु किनपछि परे ?

2008-06-04T01:11:00.000-07:00

मानबको मुख्य बिकास नै शिक्षा हो । जो शिक्षा बाट टाढा रहन्छ त्यो मान्छे (समुह) बिकास देखि धेरै पछाडि परी सकेको हुन्छ। बिकासको भूमिका लाई महत्वपुर्ण शिक्षाले खेलिरहेको हुन्छ। बिकास को मेरुदण्ड नै शिक्षा हो। यस्तै भुमिपुत्र किराँतीहरु लाई शिक्षा बाट बन्चित गरिए। किराँती राई लिम्बुहरु अत्ति सोझा सिधा, ईमान्दार हुन्छन्, साथै असाध्य दयालु पनि हुन्छन्, यही दयालुपनलाई फाईदा उठाएर पृथ्बी नारायण शाहले किराँती भु भाग लाई जाल झेल गरी कब्जा गरेको हामी ले ईतिहास् मा पढिरहेको छौ। भुमिपुत्र किराँतीहरु लाई प्रसाशनिक,शैक्षिक क्षेत्रमा प्रबेश गर्न निषेध गरिए।

जब पृथ्बी नारायण ले किराँती भुमिलाई कब्जा गरे पछि किराँतीहरु लाई सर्बस्व हरण गरियो। अनि शुरु भयो किराँतीहरुको दिन दु:ख दायीका दिनहरु। जाँड, रक्सी, भाङ धतुरा जस्ता पेय पदार्थहरु सेवन गर्नमा उत्साहीत गरिए। किराँती भाषा लिपिका पुस्तक् तथा पाठ्यक्रमहरु जलाई दिए। शिक्षा, पाठशाला जस्ता कुराहरुमा प्रतिबन्ध लगाए । जो पढ्न लेख्न जान्दछ, त्यस्लाई खोजी खोजी हात वा जिब्रो नै कटिदिन्थे। किराँतीहरुलाई जबर्जस्ती हिन्दू धर्म मान्न लगाईयो। हिन्दुहरुको दसैंमा अनिबार्य प्रत्यक घर घरमा मार हान्ने (राँगो,सुङुर ) जस्ता पशु द्वारा मार हान्ने अनिबार्य लागु गरियो। मार हाने पछि रगतले आफ्नो भित्तामा हातको पन्जाले निशान राख्नु पर्थ्यो। शायद अहिले सम्म पनि त्यो चलन छँदै छ , यो पंक्तिकारले पनि कुनै गाँउ वा किराँती बस्तीहरुमा देखेको छ। दसैं सके पछि प्रत्यक किराँती गाँउहरुमा पन्जा, लगाएको छ कि छैन, मानौ दसैं मनायो कि मनाएन? जस्ता कुराहरुमा किराँतीहरु लाई निगरानी गरिन्थ्यो। घरघरमा पन्जाको निशान निरिक्षण् गर्न पठाइन्थ्यो। जस्को घरमा हात (पन्जा) को निशान छैन , उसलाई किराँती समर्थक भनेर सर्बस्व हरण गरिन्थ्यो। यही कारण किराँतीहरु झन झन पछि पर्दै गए।

भुमिपुत्र किराँतीहरुलाई नेपालका प्रशासन् र निती निर्माणमा नभएर बेलायती सेनामा बेचिए। किराँती जवानहरु नेपाल् सरकारले बेचे सरह थिए। बृटिस सेनामा भर्ना भएका जवानहरुको तलब, सेवा शुल्क पनि नेपाल सरकारले लिने गर्दथ्यो। किराँती जवानहरुले नि:शुल्क जस्तै सेवा गर्नु पर्थ्यो। पहिलो बिस्व युद्द र दोस्रो बिस्वयुद्दमा कति किराँती जवानहरु अंगभंग भए कतिले ज्यान गुमाए। कति किराँती जवानहरु घरै फर्केनन। यसरी किराँतीहरुलाई पछि परिए। किराँत राई लिम्बुहरुलाई सन १८४८ पछि मात्र श्री ३ जंग बा. ले भैरब नाथ नामक सैनिक पल्टनमा राई लिम्बुको जातको खडा गरे पछि मात्र किराँतीहरुले पहिलो पल्ट नगरिकता पाएका थिए। २००७ साल अगाडि सम्मपनि निति निर्माण तथा शैक्षिक क्षेत्रमा प्रवेश गर्न पाएका थिएनन। फलस्वरुप आज किराँतीहरु कुनै पनि सरकारी वा निजी सरकारी कार्यलयमा उच्चा ओहोदामा छैनन।

किराँतीहरु हाल आएर भारतीय सेना र बेलायती सेनामा आकर्षण छन्, यी दुई देश ले राम्रै रोजगार दिएको छ किराँतीहरुको सवालमा। उनिहरु यही पेशा बाट केहि आफ्नो जीवनस्तर अगाडी बढाएको छ। यी भारतीय सेना र बृटिस सेनाबाट आर्थिक उपलब्ध नभएको भए? शायद यी भुमिपुत्र किराँतीहरु पनि अहिलेको राउटे र कुसुन्डा जस्तै लोप हुने अवस्थामा हुन्थ्यो होला ?

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराँती

फूटपातमा गणतन्त्र आएको बेला........

2008-05-30T03:21:00.000-07:00

गणतन्त्र घोषणा हुने अघिल्लो दिनदेखि नै काठमाडौको गल्ली गल्लीको वातावरण हर्ष र उल्लासले रन्किन थालिसकेको थियो । नागरिक समाजलगायत विभिन्न दलका गणतन्त्रप्रेमीहरुको उत्साहपूर्ण भेलासँगै गणतन्त्रको उत्सब शुरु भइसकेको थियो । ३ दिन सरकारी बिदा तोकिदा अझ सजिलो र स्वतन्त्र ढंगले गणतन्त्र दिवस मनाउने अवसर जुर्यो । कार्यक्रम बिथोल्ने सानातिना केही क्रियाकलापहरु नभएका हैनन् तैपनि कुनै असर परेन ।

गणतन्त्र घोषणा हुने दिन (जेठ १५ गते) विहानैदेखि र्‍याली, जुलुस निस्कन थाल्यो । गणतन्त्र जिन्दावादको नारा यत्रतत्र गुन्जिन थाल्यो । १० बजेतिर म पनि अन्तर्राष्ट्रय सम्मेलन केन्द्रतर्फ लागे । त्यहाँ वरपर निषेधित क्षेत्र तोकिएको भएपनि मान्छेहरुका हूल निकै थियो । सुरक्षाकर्मीहरु निकै खटिरहेका थिए भीड पन्छाउन र व्यवस्थित बनाउनमा । त्यहाँ पुग्दा केही साथीहरु आइसकेका थिए भने अरु आउने क्रममै थिए । पुग्नासाथ एउटा साथीले हौसिदै कपालमा रंग छर्कीदियो । अर्को साथीले गणतन्त्र नेपालको छोटकरी ग.ने. गालामा लेखिदियो । अनि अर्कोले निधारमा अविर लगाउँदै गणतन्त्रको बधाई दियो । अर्को एक जनाले बेलुन हातमा थमाइदियो । जसलाई सबै मिलेर एकैचाटी साढे ११ बजेतिर उठाइयो- गणतन्त्र जिन्दावादको सामुहिक नारा र गड्गडाहत तालीसँगै । खूब रमाइलो लाग्यो मलाई । यो भीडमा एकअर्कामा गणतन्त्र ल्याएको बधाइ र शुभकामनाको बर्षा नै भइरहेको थियो । त्यहाँको माहोल हेर्दा लाग्थ्यो, गणतन्त्र घोषणा भएपनि नभएपनि गणतन्त्र आइसकेको छ । र सबैजना खुशीयाली बाँड्दैछन् । तर भीडमा खगेन्द्र संग्रौला भन्दै थिए- 'यो गालामा लेखिएको ग.ने. अहिलेलाई ज्ञाने भनेको हो । अब केही दिनभित्र यसलाई गणतन्त्र नेपाल भन्न मिल्ने बनाउनुपर्छ ।'

गणतन्त्र लेखाउने मात्रै हैन आ-आफ्नै समूह बनाएर नाच गान गर्ने, रमाइलो गर्ने, अनुहार, हात, गाला तथा शरिरमा गणतन्त्र लेखाउनेहरुको ताँती लागीरह्यो दिनभरी नै । लेख्ने मान्छेहरु पनि उत्तिकै फूर्ति र उत्साहका साथ लेखी नै रहेका थिए । मेरो हातमा भएको क्यामेरले कैद गर्ने दृश्यको खोजीमा म यताउति गर्दै थिए । एकजना साथीसँगै । अफसोसको कुरा दिनभरी पर्खदा पनि गणतन्त्र घोषणा हुन सकेन । बैठक सर्दै जाँदाखेरी बेलुकोकी ६ बज्यो । त्यत्ति नै खेर हूलमूलका मान्छेहरु भाग्न थाले । हामीभन्दा केही पर अश्रु ग्यास फ्याकियो । फोटो कैद गर्न भनी क्यामेरा उठाए । ठ्याक्कै त्यही बेला ब्याट्री सकिएर चौपट । अनि त के गर्नु र । साथीसँग हत्त न पत्त भीड बाहिर निसक्ने तरखरमा लाग्यौ । बल्ल बल्ल भीडको बीचबाट छेउमा निस्कियौ । अनि आरामले सास फेरियो । एकछिन अझै बैठक पर्खने कि के गर्ने भन्ने दोधार भयो । भोक पनि लाग्यो अनि थकाइ पनि अन्त म कोठातिर हान्निए । घोषणा भइहाल्यो भने पुन भेट्ने वाचासाथ साथीसँग छुट्टिए म । घर जान साथ लाइभ न्युज हेर्दै बसे । अन्तत रातको ११ बजेर २० मिनेट जाँदा बल्ल गणतन्त्र घोषणा भयो । बेलुकीपख बम बिस्फोट भएको हुनाले राम्रोसँग उत्सव मनाउन नपाएको धेरैको गुनासो सुने भोलिपल्ट ।

साथमा केहि गणतन्त्रीक तस्वीरहरु:-

(गणतन्त्र घोषणा गर्नु भन्दा अघिल्लै दिन गणातन्त्रको स्वागतमा रमेको भीड)
(गणतन्त्रको आगमन र राजतन्त्रको बिदाईमा किरातीहरु आफ्नो सांस्कृतिक नृत्य साकेला नाच्दै)
(राष्ट्रिय गान लेखिएको कपडा ओढेको एक गणतन्त्र प्रेमी युवा)
(सम्मेलन केन्द्र बाहिर आफ्नो शरिरमा गणतन्त्र लेखाएर रमाएका युवा )
प्रस्तुती: कैलाश राई ,काठमाडौं

मेरो दुम्मा गाँउ .....

2008-05-27T06:42:00.000-07:00

भोजपुर जिल्लाको दक्षिण भु-भागमा रहेको दुई दुम्मागाँउ जहाँ नागबेली भएर बगेको अरुण नदिको काखमा अबस्थित गाँउ हो । दुम्मा गाँउलाई दक्षिणबाट अरुण नदिले सदैब आफ्नो शिशु झै काखमा लिईरहेको हुन्छे । पश्चिमबाट पिखुवा खोलाले रेखवाला झै निरन्तर दुम्मा गाँउलाई सुरक्षा दिइरहेको भान हुन्छ। कहिलेकाही पिखुवा खोलाले आफ्नो कर्तब्यलाई बिर्सदा भने दुम्माली हरुलाई निक्कै मर्का पर्ने गरेको छ । तै पनि पिखुवा खोला निस्ठुरी चाँही छैन, उस्ले सम्झिहाल्छ, मैले दुम्मालीहरुको सुरक्षा गर्नै अभिभारा लिएको छु भनि । आफ्नो कर्तब्य मा निरन्तर खटिरहन्छ पिखुवा खोला । उत्तरमा मानेडाँडा ले सधैं दुई दुम्मा गाँउहरुलाई चिह्यइ रहेको हुन्छ । सम्भवत यी दाजुभाई कुनै बेला पनि भिषण युद्दको घोषणा गर्न सक्छन भनि मानेडाँडा आफ्नो आभिभावक झै सधै आँखा झिमिक्क नगरी दुई दुम्मा गाँउहरु लाई टुलु टुलु हेरिरहेको हुन्छ ।
तर यी (दुम्मागाँउ) दाजु भाईहरु कहिले पनि भिषण युद्द को घोषणा गर्दैनन । किन कि यी दाजुभाई मा पट्ट्कै घमण्ड छैन ,समय लाई चुनौती दिन चाहदैनन, सधैं आफ्नो गन्तब्यको लागि मात्र हिड्दछन , भाँडाकुटी खेल्दै सँगै हिडिरहेको हुन्छन। आफ्नै पारम्पारीक भेष भुषामा चाण्डीनाच् (साकेला सिली, साकेवा,साकेन्वा) जस्ता आफ्ना महत्वपुर्ण चाडपर्बमा ढोल र झ्याम्टा सँग तालमा तल मिलाएर् नाँचेका छन्। उभौली र उधौली लाई धुमधामका साथ यी दाजुभाईले मनाउछन् । उभौली लाई स्वागत गर्छन् ,उधौली लाई बिदाई गर्छन् दाजुभाइले।
Photo By:-Kailash Rai
एउटै भेषभुषामा सजिएर अरुण नदी तरेका छन । सँग सँगै पाख्रीबास, हिले , धनकुटा हुँदै धरान सम्मा झरेका छन्। कहिलेकहि बाटोमा हिड्दा बटुवाहरुले प्रश्न गर्ने गर्दछ, तिमीहरु दाजु भाई हो ? गर्बका साथ उनी हरुको उत्तर हुन्छ " हो हामी दाजुभाइ हौ "। कहिले शिकार खेल्न अरुणको गतीर पुग्छन , कहिले हाङ्ररायो खोला त कहिले पिखुवा खोला पुग्छन । गाँउको हाटबजार दशामी र पञ्चमीहाटमा सँग सँगै साबुन्, तेल र मसला जस्ता आवस्यक समानहरु किनेका छन्। एउटै सिल्भर को थालमा ढिडो र गुन्द्रुक खाएका छन ,आझै यिनिहरुलाई मकैको भात औधी मनपराउछन। अनि बन जंगल जदा वा गोठालो जदा स्वर मा स्वर मिलाई गोठाले गीत जंगल गुन्जिन्ने गरी गएका छन्। । लाग्छ यी दाजुभाई कहिले पनि आफु आफुमा लडाईं झगडा गर्दैन । बुढा पाकाले भन्थे , बाघ हेर्न मन लागे बिरालो हेर्नु, सत्रु हेर्न मन लागे दाजु वा भाई लाई हेर्नु भन्थे , तर यी दुई दाजुभाई ले बुढा पाका लाई चाहि चुनौती दिएका छन ।

यी दाजुभाई सम्भवत भगवान (निनाम्मा) ले पनि छैठौ दिनमा यहि लेखि दिएहोला भन्ने लाग्छ । आशा छ थप अरु सुम्निमा र पारुहङमा ले अशिष दिउन यी दुई दाजुभाई लाई ।

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराँती

(ईतिहास ) भुमि पुत्र आदिबासीहरुको बसोबास........

2008-05-24T08:36:00.000-07:00

तपाईंले नेपालको ईतिहास पल्टाउनु भायो भने अबस्य किराँतकालीन ईतिहास पाउनु हुने छ ।जहाँ किराँतहरुले के कति शासन गरेको, को राजा भए, कस कसले राज्य गरे, भन्ने प्रमाण ईतिहासमा पनि पाउनु हुनेछ ।आज ईतिहासको केही अंश उल्लेख गर्ने जमर्को गरिएको छ । करीब दुई हजार बर्ष अगाडि किराँती राजाहरुको शासन थियो ।त्यही किराँती राजाहरुले नामाकरण गरेका ठाउँहरु पनि प्रशस्त हामीले पाउछौ । उदाहरणका लागि लमजुङ भन्नाले गुरुङ भाषाबाट बनेको हो ।लमजुङ भन्नाले गुरुङ भाषामा एक अर्को सिमाना जोडीएको ठाउँलाई गुरुङ भाषामा लम्जुङ भन्ने गरिन्छ । यस्तै थुप्रै ठाउँहरु मगर्, राई (खम्बु) लिम्बु, गुरुङ्, शेर्पा ।थारु, धिमाल थाकालीहरुद्बारा नाम राखिएका छन ।

किराँतीहरु भुमिपुत्र हुन र प्रचीनकालदेखि बसोबास् गरिआएका छन ।यस्मा कसैको दुई मत छैन ।त्यसैले उनिहरु फैलिएर बस्ने थलो, एक समयमा उत्तरमा तिब्बत्, पश्चिममा हिन्दूकुश्, हिम श्रीङ्खला र दक्षिणमा बंगालको खांडिदेखि मध्यमाञ्चल पर्बत श्रीङ्खला हुँदै अरबीयन सागरसम्म र पूर्वमा दक्षिणी चीन समुन्द्र तहदेखि भियतनाम्,बर्मा,माणिपुर्, आसाम्,नेपाल्,पन्जाब आदी हुँदै अफगनिस्तानसम्म फैलिएको थियो भने, केही काल अघिदेखि पश्चिमामा कुमाउदेखि पूर्वमा सिक्किम दार्जीलिङ ,उत्तर हिमाल पहाड र दक्षिण नेपालको सम्पूर्ण भु-भाग मा किराँतीहरुको बसोबास् रहेको छ ।

अन्य ठाउँ मणिपुर्, बर्मा,आसाम्, सिक्किम दार्जीलिङ र भुटान जस्ता ठाउँमा पनि किराँतीहरु बसोबास् गरेका छन । कालान्तरमा नेपालका सारा पहाडी क्षेत्रलाई किराँती देश भनिन्थ्यो ।त्यस्पछि पृथ्बी नारायणको समय सम्म (१७७५)मा किराँत देश तामकोशी देखि पूर्वमा टिस्टा थियो ।हिजो आज किराँत भुमी भन्नाले काठमाडौको पुर्बी सिमाना मकवानपुर देखि लिखु-सुनकोशी नदी सम्म्, माँझ किराँत लिखु नदी, पूर्वमा अरुण नदिसम्म, पल्लो किराँत पश्चिममा अरुण नदि र पूर्व मा मेची नदिसम्म बुझाउदछ । ती मध्य किराँतीहरुको बासोबास् नेपालको, खोटाङ, ओखलढुङ्गा, धनकुटा, भोजपुर, तेह्र्थुम, संखुवासभा, ईलाम्, पाँचथर्, ताप्लेजुङ्, झापा, मोरङ्, सुन्सरी, उदयपुर साथै गण्डकी अञ्चल, धवलागिरि, बागमती, नारायणी अञ्चल लगायत सम्पुर्ण भु-भागमा आदिबासीहरु बसोबास् गरेका छन ।

हाल नेपाल बाहिर दार्जीलिङ,सिक्किम ।बंगालको पहाडी क्षेत्र आसाम्, मेघालय, माणिपुर भुटानमा पनि पाइन्छ । यी आदिबासी किराँतीहरु जहाँ बसोबास गरेका छन ।त्यही नै आफ्नो भाषा , लिपि, संस्कार्, संस्कृति जगेर्ना गरिरहेको पाइन्छ ।यिनिहरुको भाषा लिपिद्बारा नै किराँतीहरु भनेर चिन्न त्यती कठिन पर्दैन । साथै यी अदिबासीहरुले आ-आफ्नो भाषा,लिपी , कला संस्कृति,संस्कार्,पराम्पार हरु सुरक्षित राखेका छन । आदिबासीहरुको धर्म किराँती हो । यिनिहरुको भाषा अलग अलग भए पनि एउटै मात्र किराँती हो ।जस्तै मुम, थेना, मन्थुरी भने पनि एउटै नाम आउछ किराँती , किराँतीहरुले सुम्निमा र पारुहाङ लाई जाँड्-रक्सी र सुङ्गुरले पुज्ने गर्दछ । साथै भुमि लाई पनि पुज्ने गर्दछन ।त्यसैले यी आदिबासी किराँतीहरु भुमी पुत्र हुन भन्ने प्रमाणित हुन्छ ।

किराँतीहरुले प्रचीनकाल देखि आदिमकालसम्म ३२ हाङ्ले (राजा) राज्य गरेका थिए । किराँतका प्रमुख राजा यलम्बर देखि अन्तिम राजा गस्ती सम्मा थिए । ती ३२ हाङ्का (राजा) नाम यसप्रकार छन ।यलम्, पलम्, मलम्, चमिम्, हास्कम्, बलन्य, तुस्क्, प्रसफुम्, पर्न्, चम्ब्, श्रीकंक, रच्नन्द, फुकोम्, शिशु, जुलम्, लुकम्, थोरम्, थुङ्को, वर्म, गुन्जम्, पुषक्, सत्ययमो, मगमय, घसकम्, ग्रण्, खिम्बु, क्रीरिच्यन्, खदराज, खित्रु, हुदुरमा, दस्ती र अन्तिम राजा गस्ती सम्म थिए । यी ३२ औ राजाका सन्तानहरुनै हालका राई, लिम्बु, गुरुङ्, मगर्, तमाङ्, शेर्पा, सुनुवार्, दनुवार्, थारु ,धिमाल आदी चोइटिएर विभिन्न नामाकारणबाट विभिन्न क्षेत्रमा पलायन भए फलस्वरुप आज सम्म पनि थुप्रै प्रमाणहरु छ्यपछायाप्ती भेटिनछन्,। जस्तै पश्चिम्मा गुरुङ्, थकाली र मगरको बसोबास् मध्यमाञ्चलमा तमाङ्हरुको बसोबास् , उत्तर हिमालमा शेर्पाहरुको, दक्षिण तराईमा थारु, धिमाल्, सुनुवारको, पूर्वमा लिम्बु ,राईको समुदायले बसोबास् गरेको पाँउछौ, यो २१ औ शताब्दीको अवशेष होइन । यो आदिबासीहरुको मुल प्रमाण हो ।

लोकतन्त्र वहाली पछि आदिबासीहरुले केही सास् सम्म फेर्न पाएका छन्, हेरौ लोकतन्त्रले आदिबासीहरुको लागि कत्तीको फलदयाक हुने हो त्यो हेर्न नै बाँकी छ, लोकतन्त्र ले आदिबासीहरुलाई कत्तिको सम्बोधन गर्छ ?त्यो पनि हामीले चिह्यएर हेरिरहेको छौ ।

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराँती

'किराँत राज्यको कुरा उठाउनेछु'

2008-05-15T21:09:00.000-07:00

प्रस्तुतीःरेणुका राई
उनी संविधानसभामा जनजाति र किराँत प्रदेशको बारेमा स्पष्ट कानुन बनाउन आफ्नो धारणा पेस गर्ने विचारमा छन्कुनैबेला यी भोजपुरमा शिक्षकका रूपमा चिनिन्थे । भोजपुर सदरमुकामनजिकैको वैकुण्ठे गाविसमा यिनको घर छ । यसैले यिनको जीवनका प्रारम्भिक सक्रियता यहीँबाट सुरु भयो । भोजपुर सदरमुकाममा पढ्ने क्रममा नै यिनको राजनीतिक जीवन सुरु भयो । स्कुलमा यी अनेरास्ववियुको संगठनमा आबद्ध थिए । विद्यार्थीकालबाट सुरु भएको राजनीतिको सिँढी चढ्दै अहिले कुमार राई ऐतिहासिक संविधानसभामा सभासद् चुनिएका छन् ।अनेरास्ववियुबाट राजनीति गरे पनि सभासद् बन्ने मौका भने यिनलाई कांग्रेसले जुराइदियो । साठी पारका यिनलाई कांग्रेसले समानुपातिकको जनजाति कोटामा छनोट गर्‍यो । शिक्षक रहँदा बनाएको राजनीतिको जग प्रगतिशील थियो । तर, पूर्णकालिक राजनीतिक कार्यकर्ता बन्ने समयमा यी कांग्रेसतिर ढल्किए । र,पार्टीको जिल्ला कार्यसमितिको सभापतिसम्म बने ।
२०२६ सालमा अनेरास्ववियु सरस्वती क्याम्पस काठमाडौंका सभापति भई वामपन्थी धारमा लागेका उनी ०३८ सालबाट कम्युनिस्ट राजनीतिबाट अलग भए । ३२ सालमा बिए, बिएड पास गरेका राई माओसेत्तुङबाट प्रभावित भएर राजनीतिमा आएको बताउँछन् ।वैकुण्ठे गाविसमा जन्मिए पनि अहिले उनको स्थायी बसोबास भोजपुरकै डाँडा गाउँमा छ । राष्ट्रको गरिमामय सभासद्मा निर्वाचित भइसक्दा पनि उनी इँटाले बारेको सानो घरमा बस्छन् । 'जनताका मान्छेले जनतासँगै बस्नुपर्छ, जनता जसरी नै बस्नुपर्छ,' उनले भने । आफ्नो पार्टी नेपाली कांगे्रसलाई कमाउने र धनी बन्ने पुँजीवादी पार्टीका रूपमा चित्रित गरिएकोमा खुसी छैनन् । उनको प्रश्न छ- 'नेपाली कांग्रेसलाई पुँजीपतिको कित्तामा राख्ने सर्वहाराको नेतृत्वको दाबी गर्ने पार्टीका बिल्डिङ कति तले छन् ? तिनका नेताका भवन कत्रा छन् ? को सर्वाहारा र को पुँजीपति जनताले छुट्टयाउनुपर्छ ।'

०४२ सालमा शिक्षकबाट राजीनामा दिँदा उनी एमालेको जिल्ला कमिटी सदस्य थिए । तर, पञ्चायतविरोधी आन्दोलन एमालेले भन्दा कांग्रेसले बढी प्रभावकारी ढंगले चलाएको देखेर उनी आन्दोलनमा होमिन कांग्रेसमा प्रवेश गरे । त्यसयता देशमा दुईवटा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन भए । कुमार यी दुवै आन्दोलनमा सक्रियताका साथ सहभागी भए । 'पार्टीले अहिले मेरो मूल्यांकन गर्‍यो,' उनी भन्छन् । कांग्रेस सभासद् भए पनि कम्युनिस्ट पृष्ठभूमि भएका कारण उनी साम्यवादका जानिफकार छन् । अझै पनि उनलाई समाज अध्ययनको श्रेष्ठ विधि माक्र्सवाद नै हो भन्ने लाग्छ । तर, दुनियाँभरबाट माक्र्सवाद असफल हुँदै गएको देख्दा उनी चकित छन् । 'रसिया मात्र होइन, चीनमा पनि माक्र्सवादी अर्थतन्त्र असफल भयो, अहिले पुँजीवादी बजार व्यवस्थामा गएपछि मात्र चीनले प्रगति गर्न सक्यो,' उनी भन्छन् । उनका अनुसार चिनियाँ अर्थनीतिको अध्ययन गर्दा यो असफल भएको देखेर उनमा निराशा छायो र उनी कांग्रेसमा प्रवेश गरे ।

तीन छोरा र एक छोरीका बुबा सभासद् यतिबेला आफ्नी पत्नीका साथ जिल्लामा नै छन् । निर्वाचन सकिइसकेको छ । संविधानसभाको पहिलो बैठक बस्ने दिन तोकिइसकेको छ । यसैले उनी अब काठमाडौं जाने तयारी पनि गर्दैछन् । सबैसँग सहकार्यमा जिल्लाको विकास गर्ने र दलहरूबीचको मनमुटावलाई सबै दलले बिर्सनुपर्ने उनको विचार छ । 'सरकार त आउँछन् जान्छन्, हामी प्रभावित हुनुहुँदैन् । कानुनी निकाय र संविधानसभाले कुनै पार्टी वा सरकारको होइन, देश र जनताको हित हुने काम गर्नुपर्छ,' उनी भन्छन् ।

आरोह-अवरोहपूर्ण राजनीतिक जीवनमा उनले निकै कष्ट उठाए । २०३८ सालदेखि क्रमशः ३९, ४५, ६१, सालमा गरी उनी ६ महिना वर्ष दिन बिराउँदै जेल परे । यसरी जिल्लास्तरको राजनीति गरेर पनि केन्द्रीय तहसम्म आवज र अधिकारका निम्ति लागिरहने कुमार राई देशभरि भएको आन्दोलनको भोजपुर अगुवाई गर्ने व्यक्तिका रूपमा पनि परिचित छन् ।

संविधानसभामा उनका आफ्ना केही एजेन्डा छन् । जनजाति र किराँत प्रदेशको बारेमा स्पष्ट कानुन बनाउन आफ्नो धारणा पेस गर्ने उनको विचार छ । उनले भने, 'यसपटकको निर्वाचनमा माओवादीले बाहेक अरू कुनै पार्टीले जनजातिबारे स्पष्ट खाका नकोरेको र नराखेकाले पनि हाम्रो पार्टी हारेको हो । अब यस विषयमा स्पष्ट हुन म पार्टीलाई दबाब दिनेछु ।' 'कानुन पटकपटक कोरिइसकेको छ, महान् वैज्ञानिकहरूबाट अब सर्वसाधारण सबैले बनाउन गइरहेका छौँ,' उनी भन्छन् । मजदुर, महिला, अपांग, सबैका लागि संविधान हुनुपर्ने उनको धारणा छ । दिगो शान्ति र विकास हुने कानुन बन्नेमा उनी विश्वस्त छन् । आफ्नो पार्टीको महाधिवेशनले गणतन्त्रबारे स्पष्ट पारिसकेकाले पहिलो बैठकले गणतन्त्र घोषणा गर्नेमा उनी ढुक्क छन् ।

संविधानसभाको सभासद् भए पनि उनका आफ्ना केही विकास निर्माणका एजेन्डा पनि छन् । 'देशभरि नाम आउने जिल्लामा मोटर-बाटो छैन्,' उनी अलि भावुक भएर भन्छन् । र, थप्छन्, 'यसका लागि सबै एकसाथ जुट्नुपर्छ ।' भोजपुरमा मोटर-बाटो ल्याउने उनको सपना हो । यसका लागि सबै निकायमा धाउने उनको योजना छ । समाजमा हुने अन्तरविरोधको समाधान गर्ने क्षमताको कुरा गर्दै राईले देशमा देखिएको माओवादी र एमालेबीचको चिसोपन पनि समाधान गर्ने क्षमता, दक्षताको कुरा गरे ।
Source : Naya Patrika

हामी धेरै आभारी छौ कैलाश राईज्यु ( काठमाडौं )
"समयले हाम्रो शरीर र ज्ञान दुबै खेर फल्छ तर हामी समयलाई खेर फाल्छौँ " अज्ञात

भोजपुर-खोटाङ मोटर गुड्यो ....................

2008-05-11T09:07:00.000-07:00

Photo By: Dambar Sing Rai

पहाडी दुर्गम जिल्लाहरुको सन्दर्भमा त्यहाँका बासिन्दाहरुको वर्षोदेखिको पर्खाई र सपना मोटर बाटो पनि हो । जसले त्यहाँका स्थानीय बासिन्दाहरुको उपभोग्य बस्तु खरिद बिक्रीमा मात्र हैन दिनचर्या लगायत अनेकौ पक्षमा सजिलोपना ल्याउँछ । यही सन्दर्भमा खुशीको एउटा समाचार छः भोजपुर र खोटाङ जिल्लामा मोटर गुड्न थालेको छ । अन्तराष्ट्रिय दातृ स‌ंस्था DFID को RAP (ग्रामीण पहुँच कार्यक्रम) को आर्थिक सहयोगमा गत १४ वैशाख २०६५ को दिनदेखि सो मोटरबाटोमा मोटर गुड्न थालेको छ । दुई छिमेकी जिल्लालाई अझ नजिक बनाएको छ । यो हामी सबैको लागि निकै नै खुशीको कुरा हो ।
(उत्घाटन कार्यक्रमका सहभागीहरु एक अर्कामा टिका लगाईदिदै)
Photo By: Dambar Sing Rai

सो मोटरबाटोले भोजपुरदेखि खावा - गुप्तेश्वर - सिद्धेश्वर (दाँवा) - अन्नपुर्ण - नागी - ट्याम्के चाखेवा भन्ञ्याङ हुँदै खोटाङको भूभागमा गुडेको छ । भोजपुर र खोटाङको सीमाना ट्याम्के चाखेवा भन्ञ्याङदेखि बाँझे चिहानडाँडाको सेखुवा - निर्मली डाँडा - दोर्पा - नेर्पा (भुल्के) हुँदै दिक्तेल बजार टेकेको छ । भोजपुरको बस स्टेसन भोजपुर बजारको दुरसञ्चार आसपास रहेको छ ।
(नेर्पा गा. बि. स. का सर्बसधारण मानिसहरु मोटर हेर्न झुमिन्दै )
Photo By: Dambar Sing Rai

भोजपुरबासी ले आफ्नै गाँउ घरमा मोटर गुडेको हेर्न पाउदा दंग छन । हुन त हिले, भोजपुर सडक निर्माण नभएका त हैनन्, बिविध कारण जस्तै , मोटर गुड्ने पुल र अन्य स-साना पुलहरु बढि मात्रमा आवश्यक्त भएका ले हिले, भोजपुर सडक मा मोटर् गुड्न ढिलाई भएको केही जानकार हरु बताउछन। आशा छ , हिले,भोजपुर सड्क मा पनि सिघ्र मोटर गूड्ने नै छ भन्ने पुर्ण बिश्वासत छौ ।

प्रस्तुति: कैलाश राई ,काठमाण्डौं

अरु लाई जोक्कर बनाउद आफै जोक्कर बनिन ...

2008-05-07T08:54:00.000-07:00

आज भन्दा केही बर्षा अगाडि को कुरा हो । म नेपालको खाल्डोमा रोजी रोटीको लागि भौतारिन्दै थिए।यसै क्रम मा नेपाली सेना को लागि लोक सेवा अयोग द्वारा खुल्ला दर्खास्त को लागि आव्हान बिभिन्न पत्र पत्रीका मा दिएको थियो। म पनि एउटा बेरोजगारी थिए । मैले पनि दर्खास्त दिने निर्णय गरे । मैले थुप्रै नेपाली सेना का ब्यारेक हरु चाहारेको थिए । फलस्वरुप त्यो निबेदन वा दर्खास्त नेपाली सेना को हेड क्वाटर(जंङी अड्डा) मा बुझाउनु पर्ने रहेछ ।

त्यो समय काठमाण्डौ मा भर्खरै मात्र मोवाइल फोन को शुरुवात भैइरहेको थियो । केवल धन धान्य, उच्चा सरकारी ओहोदा र ठुला ठुला ब्यापारी हरु ले मात्र प्रयोग गर्दथे । हाम्रो लागि त्यो मोवाइल फोन भनेको आकाश को तारा छुनु जस्तै थियो । सायद मैले पहिलो पट्क नै देखेको हुँला काठमाण्डौ मा मोवाइल फोन।

यसै क्रममा त्यो निबेदन बुझाई सके पछि म आफ्नो गन्तब्य तर्फ लागे , मेरो गन्तब्य मा पुग्न मेरो लागि सहज भनेको नै काठमाडौं का साझा बस् हरु थिए । मैले साझा बस् मा शिंहदरबार छेउ बाट मेरो गन्तब्य को लागि तयार गरे । केवल मेरो गन्तब्य भनेको सुकेधारा थियो । जब साझा बस आफ्नो गन्तब्य मा गूड्यो नियमित बस स्टप हरुमा रोकिन्दै रोकिन्दै अगाडि बढन थाल्यो । बबरमहल् हुँदै नयाँ बानेश्वर पुग्यो । क्लिन्डर ले आफ्नो नियमित बस् स्टप मा बस रोकायो यात्री हरु फट्टा फुट्टा ओर्लिने र उक्लिन्ने काम भयो, उक्लिन्ने क्रममा एक जना युवती पनि बानेश्वर बाट हाम्रो यात्रा मा सामेल हुन आईपुगिन। उनि लगभग १८ ,१९ कि जस्ती देखिन्थिन । हेर्दा पनि उनि कुनै ठुला ब्यापारी वा धन धान्य का छोरी जस्ती देखिन्थिन ।किन कि उनको हात मा मोवाइल फोन थियो ।हामी लाई कुनै ब्यापारी वा धन धान्य कि छोरी नै हो भन्ने सोच्न वाध्य बनाएको थियो । उनि बसमा उक्लिन्ने क्रम देखि नतमस्तक मोवाइल फोन मा कुरा गरिरहेकी थिईन । एक त हामी लाई ती युवती को मोवाइल फोन को कुराले आकर्षण बनाईरहेको थियो ।

बानेश्वर देखि चबहिल पुग्दा सम्म उनि निरन्तर मोबाइल फोनमा बोलीरहिन । कहिले आक्रोस् ब्यक्ता गर्छिन त कहिले मायालु भावमा कुरा गर्छिन। हामीलाई लाग्थ्यो यि युवती पक्कै पनि धन धान्य ब्यापारी कि छोरी नै हुनु पर्छ । किन कि बानेश्वर देखि चावहिल पुग्न कमसेकम ३० देखि ४० मिनेट लाग्दो हो । कुनै ब्यक्ती ३०, ४० मिनेट मोवाइल फोन मा कुरा गर्नु भनेको कुनै चानचुने कुरा थिएन ।

जब चबहिल बसस्टप मा बस रोक्न मात्र लागेका थिए । ति युवती फोन मा कुरा गरिरहेकी थिईन । अचानक बोली रहेको मोवाइल फोन मा रिङ्ग पो बज्न थाल्यो ! टीनीनी, टीनीनी..........। बोली रहेको मोवाइल फोन मा रिङ्ग को घण्टी बजे पछि युवती जुरुक्का उठिन अनि बस बाट ओर्लिहालिन । संयोगबस ति युवती को गन्तब्य चावहिलसम्म नै थियो वा अन्त सम्म त्यो हामी लाई थाहा हुन सकेन । मैले अड्काल गरे ति युवती ले आफु धन धान्य का छोरी साबित गर्न को लागि पो त्यो मोवाइल फोन मा नाटक गरी रहेको रहेछ । । हामी लाई जोक्कर बनाएर, ...................। ति युवती ले हामी लाई जोक्कर बनाईरहेको रहेछ । तर उनि आफै पो जोक्कर बनिन......... ।

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराती

बरिष्ठ गीतकार, कबि टीका चाम्लिङ ज्युसँगको कुराकानी

2008-05-04T11:05:00.000-07:00

(कैलाश राई) भोजपुर
हाल: काठमाडौं

घट्टेकुलोको घरै-घरको फेदबाट हिंड्डा हिंड्डै एउटा घुम्तिमा भेट हुन्छ गीतकार टीका चाम्लिङसँग। एउटा गित लेखिदिनुस् भन्ने बर्षादिन देखिको मेरो अनुरोध थियो उहाँसग। कुनैदिन भेट्ने र यसो गफगाफ गर्ने प्रस्ताब गर्छु, सहमतिमा भन्नुहुन्छ "हुन्छ"। सहमति अनुसार ३ दिनपछी भेट हुन्छ। उहाँको बारेमा छोटो परिचय दिउँ।

गीतकार तथा कबि टीका चाम्लिङ २०३० माघ ४ मा खोटाङको नुनथलामा जन्मनु भएको हो ।सर्बोउत्कृष्ट गीतकारको रुपमा रेडियो नेपालद्बारा २०६१ सालमा पुरष्कृत हुनुभएको चाम्लिङ कबिता लेखनमा पनि उत्तिकै कलम चलाउदै आउनुभएको छ। त्यस्को साथै बिभिन्न जातिय सामाजिक संघ संगठनहरुमा आबद्व हुनुहुन्छ। वहाँका सधैंभरि (२०५८) नामक गिती एल्बम्, दुईवटा गितिसंग्रह सपनाको रंग(२०६०) र समयको रंग (२०६४) नामक पुस्तक प्रकाशित छन। उहाँसंगको अनौपचारिक छोटो भलाकुसारीको दौरानमा फुत्काइएका वा फुत्किएका केही कुराहरु छन त्यसैलाई यहाँ प्रस्तुत गर्दैछु।

(बरिष्ठ गीतकार, कबि टीका चाम्लिङ)

नयाँ गीत वा कबिता भएमा सुन्ने अभिप्रायले सोध्छु- दाजु नयाँ केही छ? छोटो उत्तर-एउटा कबिता अनि एउटा गीत छ पहिला गीत सुन्ने चासो देखाउँछु। एउटा कागजको टुक्रो झोलाको बाहिरी बगालीबाट निकालेर निर्धक्कसँग गीत बाचन शुरु हुन्छ :

आदिम पुर्खा थलो ढोगी, भित्री मनले चुम्छु
आदिबासी चेली हुँ म ऋतुजस्तै घुम्छु

कहिले पुग्छु किराँती गाउँ, भुमे साकेवामा
कहिले पुग्छु हिमाली गाउँ, फालो लाफेवामा
सबको लागि चेतनाको, नयाँ तान म बुन्छु
आदिबासी चेली हुँ म, ऋतुजस्तै घुम्छु

कहिले पुग्छु तमुवानको, रोधि-सोरठिमा
कहिले पुग्छु थारुवानको होलिया माघिमा
सबको लागि एकताको, चोमोलुङमा छुन्छु
आदिबासी चेली हुँ म ऋतुजस्तै घुम्छु

मेरो मुखबाट फुत्त बोली उछिटिन्छ- गीत साह्रै मन पर्‍यो मलाई। "तिम्रै लागि लेखेको" भन्ने उत्तर पाउँदा म खुशी नहुने कुरै भएन। बर्ष दिनको पर्खाइमा पाएको गीत , त्यो पनि आदिबासीका बिबिध संस्कृति, प्रकृति र पहिचानका शब्दले उनिएको गीत । औधी खुशी भएँ। त्यसपछि कबिता सुन्ने पालो आयो। कबिता पछि गफगाफ। -गीत लेखनको यात्रा कहिले र कसरी शुरु भयो भन्ने जिज्ञासामा "मेरो गिती लेखन यात्रा करिब दुई दशकको समय अवधिमा गुज्रीरहेको छ। यस हिसाबले भन्नुपर्दा चालिसको दशकको मध्यतिरबाट पाईला हालेको हुँ। सानैदेखि साहित्य प्रति गहिरो रुची भएकोले नै गीत तथा कबिता लेखनमा चालिसको दशकदेखि सकृय छु" उहाँले भन्नुभयो।

गीत ,संगीतले समाजमा धेरै नै प्रभाव पर्छ। तर दीर्घकालीन वा सकारात्मक प्रभाव परिराखेको छ कि छैन भन्ने प्रमुख कुरा हो भन्ने गीतकार टीका चाम्लिङको दृष्टिकोणमा बर्तमान परिप्रेक्ष्यमा गीत संगीतको सकारात्मक पक्षको साथै नकरात्मक पक्षपनि उत्तिकै अगाडि आइरहेको छ। दर्शक तथा स्रोताहरुले पनि अब गीत संगितको सकारात्मक पक्ष लाई स्थापित गराउन निर्णायक भूमिका खेल्नुपर्ने बिचार पनि राख्न भ्याउनु भयो।

युवा बर्गको सन्दर्भमा: युवाहरु वास्तबमै समाजका हरपक्षका संबाहक हुन। त्यसमाथि समाज परिवर्तनका लागि त झन युवाहरुको निकै नै अहं भूमिका रहन्छ। तर समाज परिवर्तनका लागि सर्बप्रथम ब्यक्तिको सोंच परिवर्तन हुनु अनिबार्य छ। साथै सबैले सकारात्मक दृष्टिकोण राख्नुपर्ने कुरामा चाम्लिङको जोड थियो।

अहिलेको बर्तमान परिप्रेक्ष्यमा पहिचानको मुद्दापनि त्यत्तिकै अगाडि आइरहेकोले त्यस सम्बन्धी प्रश्न सोधे उहाँलाई- तपाईंको सृजनामा तपाईं आदिबासी जनजाती हुनुको पहिचान झल्किन्छ ? उहाँले धारा प्रबाह भन्नु भयो-पहिलो कुरा म जन्मसिद्व आदिबासी जनजाती हुँ भने मैले सिर्जना गरेका कुनैपनि कुरा मेरो पक्षमा वकालत गर्ने हुनुपर्छ भन्ने मेरो मान्याता हो। त्यसैले आजसम्म मैले लेखेका धरैजसो सृजनाहरु प्रत्यक्ष -अप्रत्क्ष्यरुपमा आदिबासी जनजाती सम्बन्धी नै केन्द्रीत छ भन्ने ठान्छु, रह्यो सवाल पहिचानको, समाजमा मेरो पहिचानको मुख्य कडी मेरा सृजनाहरु नै हुन । त्यसमा कुनै दुईमत छैन। तर मैले लेखेका गीत वा कबितालाई सुक्ष्मतम बिष्लेषण र प्रचारप्रसारको कमी हुँदा म स्वयं छायाँमा परिरहेको महशुस् पनि गरिरहेको छु।

-तपाईंका लागि तपाईंका ती सृजना (गीत वा कबिता) पहिचान मात्रै हुन त? भन्ने अर्को प्रश्न तेर्साए मैले। आफ्नो बारेमा, आफुलाई थाहा भएका, मनमा उनिएका, गुनिएका सबै भावनाहरुलाई छिटो र प्रभावकारी रुपले प्रवहित गर्न सकिने माध्यम हो साहित्य ।त्यसमा थुप्रै बिधाहरु छन। गीत वा कबिता बिधालाई मैले रोंजे। वास्तबमा यो मेरो पहिचानमा मात्रै सिमित छैन। यसको थुप्रै पक्षहरु छन। जसको बारेमा म जानकार हुन पनि सक्छु, नहुन पनि सक्छु । किनकी सिक्काको दुईपाटो भएजस्तै यसको प्रत्यक्ष र अप्रतक्ष्य दुई पक्ष छन भन्दै मुस्कुराउनु भो।

गीत लेखनप्रति युवाहरुको आकर्षणलाई उहाँ निकै नै सकारात्मक मान्नुहुन्छ, र भन्नुहुन्छ- गीत क्षेत्रमा नव प्रतिभा वा युवा सर्जकहरुको उपस्थिती अत्यन्तै सघन र स्पष्ट धारणा सहित आउने क्रम जारी छ। खास गरी युवा सर्जकहरु सचेत र अध्ययनशील अनि कटिबद्व भै पर्दापण भैरहेका छन र भैसकेका पनि छन यो गीत संगीत जगतको मात्रै नभएर समस्त नेपालीको साझा गौरब र उपलब्धी हो।

अन्तमा गाँसबासको कुरा त कोट्याउनै पर्‍यो। आखिर जहाँ गएपनि मनुवाको लागि पेटको सवाल त छँदैछ। कुरोको चुरो यसरी मार्नुभयो-समग्र नेपाली साहित्यको ब्याबसायिक बिकास बिस्तारै भैरहेको छ, तर पूर्ण रुपमा ब्याबसायिक बन्न भने केही समय पर्खनै पर्छ। यस क्षेत्रलाई ब्याबसायिक बनाउन हामी सबैले आ-आफ्नो क्षेत्रबाट प्रयत्नसील रहनुपर्छ। किनभने कुनै पनि क्षेत्रको पूर्ण बिकास र ब्याबसाय सफल हुनलाई निकै लामो समयको खाँचो पर्छ । जसको लागि हामी अहिले लगानी गर्दैछौ। अर्को कुरा यस क्षेत्रलाइ बिकशित र ब्याबसायिक बनाउन सरकारी निती र कार्यन्वयन अनिबार्य र अपरिहार्य छ।

यति बोलिसके पछि मुसुक्क मुस्काउँदै - अरु केही छ? भन्दै प्रति प्रश्न गर्नुभो। मैले भने अहिलेको पाली यत्ती नै ।

अन्तमा सरल र सहज स्वाभाबका ब्यक्तित्व टीका चाम्लिङ प्रति आभारी छु - कैलाश राई

प्रबिधी ...

2008-04-30T03:56:00.000-07:00

तपाईं हरु ले सुन्नु भएको छ, र सम्भब होला? बिना तार ,टेलिफोन दुर्गम् गाँउ भौगोलिक बानवट म पनि ईन्टरनेट वा कम्प्युटर हरु प्रयोग् सकिन्छ होला? हामी दुम्माली हरु पनि महवीर पुन जस्तै कम्प्युटर फोन प्रयोग गर्न सक्छौ होला त्? तल एक पट्क पढ्नुहोस्, महवीर पुन को कथा ।

संसारभरका सञ्चार प्रविधि विज्ञहरुलाई प्रेरणा दिदैं वायरलेस कम्प्युटर फोनबाट नेपालको दुर्गम हिमाली वस्तीमा इमेल र इन्टरनेट प्रविधि पुर्‍याउन सफल म्याग्दी नाङ्गी गाउँका महावीर पुनलाई 'एसियाको नोबेल' पुरस्कार मानिने म्यागासासे पुरस्कारवाट सम्मानित गरिने भएको छ । पुनलाई यसअघि सन् २००४ मा बेलायतको ग्लोबल आइडिया ब्याङ्क नामक संस्थाले ओभरअल सोसियल इनोभेसन अवार्ड दिइसकेको छ । यसअघि सन् २००६ मा तिलगङ्गा आँखा केन्द्रका डा. सन्दुक रुइतले सो पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए । ४५ वर्षअघि म्याग्दीको राम्चे-२ नाङ्गी गाउँमा जन्मिएका महावीरको निम्न माध्यमिक विद्यालय तहसम्मको पढाइ गाउँमै भएको थियो । ब्रीटिस गोर्खाका लाहुरे बाबु चितवन जिल्लामा बसाइसराई गरेपछि उनले त्यहीबाट एसएलसी र अमृत साइन्स क्याम्सबाट विएस्सी पास गरे । स्वाभिमानी स्वभावका पुनले १२ वर्षसम्म अध्यापन पेशा अँगालेका थिए । तत्कालीन प्रशासकहरुसँग बेमेल भएपछि अध्यापन पेशा त्यागेर विदेशिएका पुन अमेरिकाको नेब्रास्का युनिभर्सिटीबाट शिक्षा विषयमा 'ब्याचलर डिग्री' गरी १२ वर्षपहिले नेपाल फर्किएका थिए । जन्मथलोमा केही गरौं भन्ने भावनाले ओतप्रोत पुन अमेरिकाबाट अध्ययन सकेर फर्केपछि सोझै जन्मथलो नाङ्गी पुगे र गाउँलेहरुलाई जम्मा गरी गाउँ विकासको योजना सुनाए । अमेरिकामा पढेको मान्छेले ठूलो जागिर मात्र खान्छन् भन्ने भ्रममा रहेका गाउँलेहरुले पुनको कुरा सुरुमा पत्याएनन् पनि । पुन मगरहरुको मात्र वस्ती भएको नाङ्गी गाउँमा मावि तहको विद्यालय थिएन त्यसैले पुनकै सक्रियतामा स्थानीय स्रोतबाट मावि तहको विद्यालय चलाइयो र सुरु भयो कम्प्युटर शिक्षा । अहिले उनको विद्यालयमा करीव ४० वटा कम्प्युटर छन् । अक्कले विद्यालय सञ्चालन गर्न आयस्रोत जुटाउने र भविष्यमा बन्ने विद्यालयको खाका तयार पारी उनले वेवसाइटमा राखे । सँगै अमेरिकामा पढ्दाका साथीसङ्गीहरुलाई इमेल लेखेर आफूले गर्न चाहेको कामबारे जानकारी गराए । त्यहीँबाट उनको विद्यालयमा विदेशबाट आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोगको ओइरो लागेको हो । भाङ्ग्रा भिरेको, हाफ पाइन्ट लगाएको र खाली खुट्टामा दिनभरि काम गरिरहेको देख्दा जो कोही पनि यस्तो पुरस्कार पाउलान् भनि सोच्दैनन् । तिनै झुत्रो देखिने व्यक्ति नै मास्टर माइण्ड महावीर हुन । उनको विद्यालयका सबै कम्प्युटरका बाकसहरु काठले बनेका छन् । २०५८ मा पुनले अमेरिकामा निर्मित १५ सय मिटर 'रेञ्ज' मा मात्र प्रयोग गर्न सकिने वायरलेस इथरनेट कार्डलाई गाउँमा ल्याई स्थानीय सीपको प्रयोग गरी विश्वमै पहिलोपटक ८० किलोमिटर टाढा हिमाञ्चल माध्यमिक विद्यालयमा वायरलेस इन्टरनेट प्रविधि पुर्‍याउन सफल भए । उनले विभिन्न डाँडाहरुमा टेलिभिजनका डिसएन्टेना राखेका छन् भने गाउँमा फालिएका सिलट र स्टिलका सामग्रीहरु प्रयोगमा ल्याएका छन् । हिमाञ्चल मावि सदरमुकाम बेनीदेखि उत्तरपूर्वी डाँडामा अवस्थित छ । यहाँ पुग्न पैदल १० घण्टा उकालो हिँड्नुपर्छ । अहिले हिमाञ्चल माविले छिमेकी देउराली निमावि राम्चे, शिख मावि, पाउद्वार मावि, मुक्तिमार्ग मावि घार र खोप्रालेक गरी पाँच विद्यालयमा वायरलेस कम्प्युटर फोन नेटवर्कमार्फत इन्टरनेट सुविधा पुर्‍याएका छन् । यी सबै विद्यालय एक आपसमा १० किमीभन्दा बढी दूरीमा रहेका छन् । विद्यालयमा वायरलेस इन्टरनेट सेवा पुगेपछि ती विद्यालयमा अध्ययनरत तीन सयभन्दा बढी विद्यार्थी, शिक्षक र गाउलेहरुसँग इमेलमा पत्राचार गर्न सकिन्छ भने ती विद्यालयका बारेमा वेभसाइटमा जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ । हिमाञ्चल मावि र पाउद्धार मावि जिल्लामा कम्प्युटर विषयमा अध्यापन गराउने पहिलो विद्यालय हुन् । सन् १९५७ मा फिलिपिन्सका पूर्व राष्ट्रपति रोमन म्यागासेसेको नाममा स्थापित ५० हजार डलरको रहेको छ ।

जेठा छोरा हुनु को पिडा.......( कथा )

2008-04-18T02:41:00.000-07:00

कथा: राई चन्द्र किराती

आज आइते निक्कै उदासिन्त देखिन्छ । किन कि छिमेकी रातो घरे माइलोको बिदेश बाट हुलाकी पत्र आएको रहेछ । आज सम्म आइतेलाई कहिले पनि त्यस्तो आभस् भएको थिएन । आज एका एक उस्को अनुहारमा परिवर्तन अएको सबैले महसुस् गर्‍यो , बैशाख महिनाको सुरुवत थियो, अहिले गाँउ घरमा मकै छर्ने क्रम सुरु भएकोले, आइतेको बुवाले रातो घरे माइलाको घरमा हलो जुवाको समान माग्न भनेर आइते रातो घरे माइलाको घरमा पुगेको थियो ।
.
बाहिरा सिकुवा (दैलोमा )मा रातो घरे माइला दाईको बुबा (रिठठे बा) भर्लाको पातमा बिडी बेरेर सल्काउन लागेका थिए, र उस्का कान्छा छोरा खाटमा केही किताब कापीका साथ एकघोरो हुलाकी पत्र रिठ्ठे (बुवालाई) लाई सुनाइ रहेका थिए । त्यो पत्रमा सबै अराम नै रहेको ,काम राम्रो छ, पैसा पनि अलि अलि हुन्छ, मेरो चिन्ता नलिनु, र कान्छी बहिनी र कान्छा भाई लाई सक्दो पढाउने र खर्च को लागि बिदेशमा जुँधेर भए पनि उपलब्धा गराउने छु, अदि इत्यदि पत्रमा उल्लेख गरेको थियो रातो घरे माइलाले । पत्र कान्छा ले पढि सके पछि, रिठ्ठेले आइते तिर प्रश्न गर्‍यो । आइते आज कता बिहान बिहानै ? आइते: बुवाले हलो र जुवा को समान छ कि मगेर ले, भनेको थियो र ठुला बा भनेर उत्तर दिए । रिठ्ठे: अँ अँ छ तर अलिक होरियारका साथ चलाऊनु मेरो पनि त्यो अरु बोटे पाखोमा मकै छर्नु छ त्यहाँ सबैले छरी सके भन्थे..............रिठ्ठे अरु बेला अलिक बैगुनी स्वाभबको थियो। तर आज उ त्यो स्वाभब बाट अलग थियो । किन कि उस्को माइलो छोरो परदेश मा श-कुशल भएको खवर ले हुन सक्छ, भन्ने अडकल गर्‍यो आइते ले ।
.
तर उता, आइते आफ्नै मनोबदमा बिक्षिप्त भएको छ, म पनि यो रातो घरे माइलो जस्तो बिदेश जान पाए त? म पनि यस्तै पत्र अनि ति मेरा ३ भाई बहिनी लाई यसरी नै पत्र लेख्थे होला.....................। तर आइते त्यो घरको बाउ पछिको बिडा ठाम्ने मान्छे थियो, (जेठा छोरा आइते) मानौ बाबुको अनुपस्थितीमा बाबुको काम कर्तब्यको जिम्मवारी थियो, किन कि यही जिम्मेवारीको कारणले नै उस्ले उच्चा शिक्षा हासिल गर्ने धोको पनि पूर्ण बिराम लगाउनु परेको पनि उसको मनस्थितीमा छँदै थियो। त्यसैले उसले बिदेश जानु पनि यही एउटा अपुरो चाहनाको दर्जामा राखेको छ । सँगै एउटा डेक्स र बेन्चमा बसेका साथीहरु कुनै ईन्डियाको लाहुरेमा लागे , कुनै बेलायती लाहुरे, कुनै बिदेश तिर लगे, कोही पत्रकार बने , कुनै मास्टर बने, कुनै सरकारी वा गैर सरकारीमा हाकिम बने ....... ।
.
कहिले कहि आइते हिले बजार (धनकुटा जिल्लाको ब्यापारी केन्द्र) मा नुन र केही बर्ष भरि चाहिन्ने समानहरु लिन आउँदा आइतेका साहपठीहरु बाटोमा जम्काभेट पनि हुने गर्थ्यो । तर आइते आफ्नो अनुहार लुकाउन कोशीस् गर्छ, सँगै हिंडेका सँगै उच्चा शिक्षा हासिल गर्ने बाचा गरेका साथीहरुले चिन्न सक्दैन भन्ने भ्रम मात्र हुन्थ्यो । तर साथी हरुले चिन्ना साथ नमस्कारका हातहरु फैलाउथे तर आइते कता कता अत्माग्लनी हुन्छ, साथीहरु सुटबुटमा हिंडेको देखेर उस्ले यही मनोबद गर्छ, यो मेरो जेठा छोरा हुनुको पिडा......... ।
.
आइते एउटा जिम्मेवारी ब्यक्ती भएकोले गाँउमा बिश्वासिलो त छँदै छ । त्यसको बाबजुद पनि उसलाई अबिश्वासको समाना गर्नु परिरहेको छ । आइतेले आफ्नो स्कुले जीवनमा भोगेका तिता मिठा कुराहरु सम्झान छ । आहा त्यो मौसम् भाद्रको अन्तिम् र असोंजको सुरुवत् थियो , माइला सँग सँगै टयुशन पढेको त्यो हाम्रो माध्यमिक बिधालयको छेउमा डेरा गरेर बसेको । अनि एक दिन हाम्रो नुन र तेलको आभब भयो , त्यो दिन हामीले त्यहाँ डेरा बसेको घर कै चुच्चे करेला (बाङ्गे करेला) चोरेर हामीले पानीमा उमालेर खाएको , अनि अलिक स्वदिलो नभएकोले माइलाले त्यही छेउमा सुन्तलाको बोटमा फलेको कलिलो सुन्तला टिपेर हाम्रो तरकारीमा हालेको झन कस्तो आस्वदिलो भएको हगी । हाम्रो जिउने तरीकाहरु एकै प्रकारका थिए हगी माइला, तर आज तिमी कुन रंगीन शहरमा रमाई रहेको छौ, म त उहि आफ्नो गाँउ घरको भन्ज्याङ अनि चौतारीमा घास् दाउरा, अनि मेला पात गर्दै आफ्नो जीवन गुजारी रहेको छु, अनि त्यो हामी बस्ने डेस्कको आगडि बस्ने उमा देवि, जुन कुमारी फुल कुमारी पनि धरानमा मामाको घरमा बस्दै खै कुन क्याम्पस बाट डिग्री गर्न लागेको छ आरे, कुनैले त, पि. एच. डि. पनि गरिसके भन्थे, अब नामको अगाडि डा. पो हुन्छ रे...... ।
.
खै आफ्नो त कर्मा नै फुटेको हो कि के हो, लामो स्वास् फेर्छ, यतिकैमा रिठ्ठे बा ले आइते लाई आह्राउछ, जा पल्लो ग्वाली ( घर जस्तै सानो बस्तु राख्ने ) मा भुई तिर राख्या होला हेर , आइते जुरुक्का उठयो अनि ग्वाली घर तिर रिठ्ठे बा को आज्ञ अनुसार हेर्छ, र ए रहेछ ठुला बा भनेर कुरा फर्काउछ, ल मैले लगे है ठुला बा भनेर रातोघरे माइलाको घरबाट बिदा लिन्छ आइते ।
बाटोमा हिडदा हिड्दै आइतेको मन घोतालिन्छ , ओहो यो गाँउमा त ? मै मात्र जस्तो लागि रहेको छ, पल्लो गाँउकी निर्मली पनि बिराटनगर तिर काम गर्दै उनीले पनि निक्कै पढि सकेको छ।त्यो रामे पनि लाहुरे बानी हाल्यो, सिते पनि मास्टर भैहाल्यो, माइला पनि बिदेश गै हाले,आफु चाहि भने................ मन अमिलो पर्‍यो आइते ले ।
.
आइते सोझो अनि इमान्दार नै थियो, त्यसकारण निर्मली आइतेसँगँ नजिकिएको थियो । कयौ पल्ट नोट बूक सटासट गर्ने क्रममा आ- आफ्नो मनका कुराहरु पनि नोट बूकका साथमा अदान प्रदान गरेका थिए । उनिहरुको माया पनि निक्कै झाँगिसकेको थियो, जब उच्चा शिक्षाको लागि आइतेका साथीहरु कुनै धरान कुनै काठमाण्डौ हनिए, यसैको हुरीमा उसको मायालु निर्मली पनि बिराटनगर तिर हनिएको थियो । उच्चा शिक्षाको लागि शहरमा नै बसेर केही काम् गरेर उच्चा शिक्षा गर्ने सल्लाह पनि दुबै जानले गरेका थिए, तर आइते आफ्नो ३ भाई बहिनी र जेठ छोरो हुनुको जिम्मेवारी कै कारण आफ्नो माध्यामिक शिक्षा पछिको उच्चा शिक्षा थाँती राखेको थियो ।
.
उता निर्मलीले बारम्बार पत्र लेखी रह्न्थी, आइतेले पनि पत्रको जवाफ लेख्थे, उहि माया पिरतीका कुरा अनि हाल खवर अदि इत्यदि निरन्तर चलिरहेको थियो , एक दिन तल्लो घरको सानो भाईले स्कुल बाट पत्र ल्याएको रहेछ, लामो र अरु बेलाको तुलनामा पत्रको आकार पनि अलिक फरक थियो, पत्र रेजिस्टरी रहेछ । त्यो पत्र आफ्नै मायालु निर्मलीको थियो, त्यो दिन आइते मेला पात बाट अलिक अबेर आयो, शायद आफ्नै जिम्मेवारी, बोझका चाँजोपाँजो मिलाउदै होला, त्यसकारण आज आइते अलिक अबेर घरमा पुगेको थियो । दैलोको खाटमा थचक्का बस्यो । यतिकैमा आइतेको आमाले आइते मेला बाट फर्केको थाहा पायो, ए आइते ए आइते? भनेर बोलायो, आइते जवाफ फर्काउदै: हजुर किन आमा ? त्यो बाहिरको खोपा (घरको गाह्रो मा पोल बनाएको समान राख्ने ठाउँ )मा तल्लो घरको कान्छाले स्कुल बाट चिठ्ठी ल्याइ दिएको छ, कान्छाले यो चिठ्ठी आइते दाईको भन्थे ,हेरत त्यहाँ । पाइस् ? आइतेको आमाले भनिन। अँ अँ आमा पाँए पाँए ।
.
आइतेले पत्र खोलेर हेर्ने प्रयास गर्‍यो तर साँझा पारी सकेकोले अलि कति शब्दहरु धामिलो देख्यो। उस्ले भित्र नै बत्ती (टुकी,कुपी) को छेउमा पढ्ने प्रयास गर्‍यो । आमा केही खाना बनाउदै थिइन। आमाले झट्टा देखिन र सोधी हालिन कसले पठाएको चिठ्ठी रहेछ? आइतेले भन्यो हैन यो , त्यो पाल्लो गाँउको लाहुरे साथीले पठाएको रहेछ, भनेर कुरा लुकायो। पत्र अरु बेलाको भन्दा फरक थियो, फरक शब्द फरक सम्बोधनहरु पत्रमा लेखिएको थियो,
.
"आइते" छोटो जीवन को लामो लामो सम्झनाहरु तिमीलाई अनि तिम्रो परिवारका सम्पूर्ण सदस्यहरुलाई मेरो साईनो अनुसारको नमस्कार.......। हुन त आइते मैले जीवनमा कहिले पनि यस्तो घाटना घाटछ भनेर जीवनमा सोचेकि पनि थिइन तर आज अचानक तिम्रो र मेरो जीवनमा घाटना पुग्यो । भन्थे मानिसहरु मान्छे समयको दासी हो , त्यो सधैं समयको ईशारा मा चाल्नु पर्छ भन्थे यो धुर्ब सत्य रहेछ आइते । मैले तिमी लाई चाहदा चाहदै पनि म तिमी बाट टाढा हुन पुगे, यो तिम्रो गल्ती ,कमि काम्जोरी हैन यो समय को कम्जोरी हो,र म तिमीलाई कहिले पनि हात्याराको उपनाम दिन्न बरु हाम्रो प्रेम मैले हात्या गरे ,म प्रेमको हात्यरा हुँ। मलाई जन्म जन्म सम्माको माफि देउ आइते ,माफि देउ आइते" ,
"उहि तिम्रो हुन नसकेको निर्मली
बिराटनगर, धरान रोड "
.
सँगैका साथी भाईहरु संसारको यात्रा गरी रहेका छन.......... । मलाई माया गर्ने निर्मलीले पनि............। म मात्र यहाँ यो सबै जेठा छोरो हुनु को ...........। यतिकैमा आइतेको बुबाले हैन निक्कै बेर पो लाग्यो त आइते ? कि जाँडको डावाका उठाईस ? आइतेले जवाफ फर्कयो, हैन हैन, त्यहाँ माइलो दाईको चिट्ठी आएको रहेछ, उहि चिट्ठी पढेको सुनिराखेको थिए ।

समाप्त

स्थान र परिचय...........

2008-04-07T07:54:00.000-07:00

"प्रकृतिले सजिएको ताप्लेजुङ र लिम्बु रितिरिवाज"
(लिम्बुहरु को घर)
ठुला ठुला हिमशिखरहरु मध्य कन्चन्जंघा बिश्वकै तेश्रो हिमशिखर हो। ८,५८६ मिटर अग्लो हिम श्रींखला ताप्लेजुङ जिल्लामै पर्छ । सुर्यको किरणमा सयपत्रीका थुंगाझैं मिलेर रहेका चुचुराहरु सोचे जस्तै मनमोहक सुन्दर र प्राकृतिक सौन्दर्यहरु यही देख्न पाईन्छ ।धेरै प्रकारको छाँगा र छहराहरुले अझ यस्को महत्व बढाएको छ । ३,६४६ बर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल रहेको यस जिल्लाको जनसंख्या भने १,३४,६०० रहेको छ । यहाँका ६४% जनसंख्या कृषि पेशामा निर्भर छन भने अन्य जनता अरुनै पेशामा आश्रीत छन जस्तै बृटिस् आर्मी, सरकारी अफिस् एबम अन्य अन्य । सरदर ११ देखि ३० सेल्सियस् को बिचमा रहने तापक्रम हिउँ परेको बेलामा घटेर "०" सेल्सियमा पनि पुग्छ ।
सुन्दर र धार्मिक मानिने श्री पथिभरा देवी पनि यही हिमशिखरको काखमा रहेकिछिन। समुन्द्री सतहदेखि ३,७९४ मिटर उचाइमा अवस्थित यस मन्दिरमा धार्मिक र परम्परागत मान्यता अनुशार हिन्दू र बौद्व धर्मालम्बिहरुले पूजाआजा गरेको पाईन्छ। यो ताप्लेजुङ जिल्लाको सदरमुकाम फुङलिङ बजार बाट १९,४ किलोमिटर टाढा रहेको छ । पथिभरा देवीको उत्पत्तिको बिषयमा बिभिन्न धर्मगुरुहरुको आ-आफ्नै कथन रहेको पाईन्छ।पथिभरा देवी कसरी उत्पत्ती भइन त भन्ने बिषयमा एउटा तथ्य र पत्यारलाग्दो कथन यसै बर्णन गरेको पाइन्छ, “एक समयको कुरा हो एउटा भेंडा गोठालाले उसका १०० वटा भेंडाहरु हराएछ। त्यस पछि मेरा भेंडा पाउँ भनि प्राथना गर्दा अकास्मत देवी उत्तपन्न भएछिन्, जहाँ अहिले मन्दिर स्थापना गरिएको छ, त्यस पछि देवीले सोधिछिन आफ्नो भेंडा चढाउन भनेर देवीको भनाइ अनुरुप गरे पस्चात उस्ले आफ्नो हराएको सबै भेंडा प्राप्त गरेछ" । यस्तो अनौठो घटना स्थानिय रूपमा बिशवासगरी त्यही समय देखि आफ्ना इच्छा हरु पुरागर्ने देवीका रुपमा पूजा प्राथना गरेको पाइन्छ । (पाथिभरा यस्तो देखिन्छ)
पथिभरा हिल यो चुचुरो पाथी जस्तै चुचो र देवीको उत्पत्तिपनि यही भएको कारण देवीको नाम श्री पथिभरादेवी रहन गएको हो भन्ने किंवदन्ती छ। श्री पथिभरादेवीको मन्दिरदेखि बैभबशाली कन्चन्जंघा एबम अन्य हिमश्रींखलाहरुको सजिलै अबलोकन गर्न सकिन्छ । हामीले ताप्लेजुङ यात्रागर्दा बिभिन्न प्रकारको हिमाली बोटबिरुवाको, हिमालमा पाईने बिभिन्न फूलहरुका साथै लालीगुराँसको अध्ययन सजिलै गर्न सकिन्छ । फुङलिङ जिल्ला भरिकै प्रमुख बजार हो । फुङलिङको अर्थ लिम्बु भाषामा "धर्तिको फूल" हो र यस्को उचाई समुन्द्री सतहदेखि १८२३ मिटरमा छ । पहाडी क्षेत्र र लिम्बु सांस्कृति समेटिएको यहाँ नेपाली परम्परामा आधारित ठुला-ठुला काँसको थाल र बटुकोमा राखेर नेपाली खाना दाल,भात र तरकारी र अन्य मौसम अनुसारका खाजा नास्ता मा रमाउछन जस्तै तोङ्बा र सुकुटी । ताप्लेजुङ्ले लिम्बु समुदायको सांस्कृतिक र नेपाली हिमश्रींखलालाई जिउँदो राखेको छ । त्यहाँका लिम्बु जाती स-साना घर सहित लिम्बु सांस्कृति र परम्परालाई संगालेर थुप्रै छरिएर बसेका छन । यहाँ पाहुनाको आदर सत्कार लिम्बु रितिरिवाज अनुशार धान नाँच सहित गरिन्छ । "लिम्बुहरुको धन नाच"
विवाह मा च्याब्रुङ नाँच नाचिन्छ । मृत आत्माको शान्तिको लागि बिजुवा नाँच नाचिन्छ । साँस्कृतिले धनी लिम्बु जाती सांस्कृति नै अभिन्न अंग हो । ताप्लेजुङ्को लागि , त्यसैले हामी सरकारी वा गैर सरकारी दुबै तह हरुमा हाम्रो सँस्कृतिको जगेर्नाको लागि अनुरोध गरी रहेछौ । ताप्लेजुङ्को मुख्य आकर्षण बिन्दुहरु भनेको चर्चित पथिभरा देवी, मनमोहक हिमश्रींखला, कन्चनजंघा अनि रमाइलो लिम्बु जातिको संस्कृति अनि परम्पारहरु हुन।समग्रमा भन्नु पर्दा हामी प्रकृतिसँग मिलिजुली बाँची रहेका छौं । (यो लेख अंग्रेजी मा हामीलाई प्राप्त भएको हो, हाम्रो ब्लग नेपाली भएको कारण ले हामीले नेपाली मा अनुवाद गरेर प्रकाशन गरेका हौ ।) (दुम्माली ब्लग परिवार)

प्रस्तुती: प्रकाश हाङ वनेम लिम्बु
फाकुमबा-१, ताप्लेजुङ

हाल : काठमाण्डौं

मेरो त्यो क्षणहरु सम्झिदा.........!

2008-04-06T08:07:00.000-07:00

कति हाम्रा अमुल्य क्षणहरु सपनIझैं बितेर जान्छन । हामी हाम्रो जन्मसगैं हजरौ त्यो क्षणहरु लिएर आएका हुन्छौ जो हामीलाई हामी उमेरसँग टाढिन्दै वा जब हामी उमेर खाँदै जान्छौ ति हाम्रा बिगतका तितमिठा यादहरु सम्झेर कहिले कही बिगतलाई सम्झिनेगर्छौ। संसारमा थोरै मान्छे होलान आफ्नो बिगतलाइ बिर्सेर बाचिरहेका। गाउँघरको परिबेश साथीभाई मिल्यो घाँसदाउराको काम समयनुसार गर्नुपर्छ । स्कुलको समयमा स्कुल भएपनि हाम्रो गाउँले परिबेशमा घाँसदाउरा नगरि हुन्न,घाँसदाउराको वहाँनासगैं बनमा फुलेका लालिगुराँसको फूल, ऐसेलु, काफल टिपेर खेल्न कति रमाईलो हुन्थ्यो, साना हुँदाको त्यो क्षणत कति रमाईलो फेरी दोहोरिएर आएत हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । स्कुल जाँदा भोक लाग्यो भने कहाँ कता नास्पति चोर्न अनि काँक्रा चोर्न पनि पछि कहाँ परिन्थ्यो, अनि कहिलेकाहीं नास्पति अनि काँक्राको धनीले थाहा पाएर ढुङ्गा र मुढा गरेको क्षणहरु सम्झिदा धेरै नै हाँसो उठछ। म अहिले आफ्नो बालापन र मेरा सम्पूर्ण मेरा बालापनका साथीहरुलाई सम्झिन्छु कति रमाइलो थियो मेरो बिगत अहिले आएर समयको दौदानसगैं हामी कहाँ कता भयौं, दुम्माको त्यो भिरपाखा, बनजंगल्,पाखा पढेंरा ति मेरा सम्पूर्ण साथीहरु जीवनजिउने शैली र यो बदलिदो परिस्थितीसंग पौंठेजोरी खेल्दै कहाँ कता एक अर्काबाट टाढियौं आज केबल यो पापी पेटको दास्तालाई स्वीकार्दै कोइ पूर्व कोइ पश्चिम दुम्माका भिर्, पाखा अनि मनै छुने न्याउलिका भाका आज केबल एउटा मिठो याद बाहेक केही रहेन। कहिलेकाहीं अतितका घाउहरु बल्झिंदा एकान्तमा दुख्ने गर्छु । अनवरत आँशुका थोपासँगै बग्ने गर्छु।
मलाई मेरो पढेरीहरुको याद आउँछ मैले हिंडेका गोरेटाहरुको याद आउछ, जुन हिंजो थियो।
अनि मैले दुखसुख बाडिचुडी सँगै हिंडेका साथीहरुको यादले सताइरहन्छ ।जो आज म भन्दा धेरै टाढा छन्, आ-आफ्नो गन्तब्य सँगै, मलाइ प्यारो लाग्छ मेरै गाउँबस्तिको, म जहाँ जाउँ मेरै गाउँ रमाईलो मेरै दुम्मा रमाईलो।

बि जे बान्तवा राई

नयाँ बर्षा २०६५को हार्दिक मंगलमाया शुभकामना !

2008-04-05T07:41:00.000-07:00

नयाँ बर्षा २०६५ को हार्दिक मंगलमय शुभकामना, बिश्वको कुना काप्चामा छरिएर रहनुभएका सम्पूर्ण दुम्माली एबम सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइहरुमा, आफ्नो गन्तब्यलाई अँगालेर आफ्नो कर्तब्यलाई पालान गरेर आफ्नो घरपरिवारप्रतिको अगाध मायालाई मुटुमा बोकेर हरपल नेपाल सम्झी अनि नेपालका कुनाकाप्चाको त्यो बनपाखा र गोरेटो सम्झी तड्पी रहनु भएका सम्पूर्ण दाजुभाइ एबम दिदिबहिनीहरुमा यो नयाँ बर्षले तपाईहरुको जिबनमा नयाँ उमङ्ग र जोश प्रदान गरोस, तपाईंहरुको आत्मबललाई बढाओस, हरेक पाईलामा सुख एबम शान्ति छाओस। नयाँ बर्षसँगै पलाउने पालुवा झैं तपाईहरुको जिबनमा नयाँ कार्यहरुको सिर्जना होस। यहिं छ तपाइहरुमा नया बर्ष २०६५को हार्दिक- हार्दिक शुभ-कामना हामी दुम्माली ब्लग परिवारको तर्फ बाट,

भोट कस्लाई दिने ???

2008-03-24T08:55:00.000-07:00

अब चुनाव आउन मात्र १४ दिन बाँकी छ।
हाम्रा नेता हरु , हरेक चुनाबमा नेपालको कुना काप्चाहरुमा सम्बोधन गर्नु हुन्छ,बिभिन्न मिडियामा आएर। लाखौं नेपाली र नेपाल लाई स्वर्ग बनाउने भाषण दिनुहुन्छ, आशै आश बिच लपेटिएका देशबासीको माझ हजारौं नयाँ नयाँ नारा ल्याइ दिनुहुन्छ,कति महान हो कति महान । तर यथार्थको धरातलमा उभिएर हेर्दा सपनाको कहानी जस्तो लाग्छ, जनताहरु रानो बिनाको माहुरि झैं अलमल्ल परेर कहाँ जाने के गर्ने केहि थाहा हुन्न,परिणाम यहाँका जनता भोक, रोग र अशिक्षाले पिल्सिरहेका छन। भोक, रोगको त कुरै छाडौं यहाँ कोहि जनताहरु घरबार बिहिन समेत बनाईएका छन बिस्तारबादीहरुले, हाम्रा देशप्रेमी नेताहरु दर्शक बनेर रमिता हेरि रहेछन, नेताहरुलाई बस् कुर्सी प्यारो छ,किनकि कुर्सिको पछि तिनै बिस्तारबादी शक्तिको हात हुनसक्छ नत्र किन चुप चाप छन नेताहरु भारतले नेपालको जमिन ५२,००० हेक्टर ओगट्दा सम्म सिमानाका नेपालीहरुले कैयौं पल्ट लुट पाट हजारौं दुख कष्ट सहि रहेछन। बिस्तारबादीका भरौटेहरु आइ फिल्मी स्टाईलमा चोरि डकैटीं गरिरहेछन के यो सत्यता फिल्मी सेरियल हो? के हाम्रो नेताहरु सिनेमाहेरि रहेछन त? जनताहरुले भोगिरहेको यो ज्यादती यो एउटा सिनेमा हो? नत्र किन चुप छन हाम्रो समस्यालाई समाधान गर्ने नेताहरु? कि लुलिए सबै? कि अन्धा भए? कतै प्यरालाइसिस त भएन? बिभिन्न ठाउँमा नेपालिहरुको छातिमा गोलि ठोकि दिन डहादै आगजनि, नेपलि चेलिहरुको इज्जतसँग खेली रहेछन । बन्दुकको तिखो संगिनको शिकार भै रहेछन नेपालीहरु जहाँ स्वातन्त्र रुपमा जिउने सपना बोकेका नेपालीहरु लाचार छन ज्यादाति सहन, सबै नेतालाई भोट प्यारो, चुनाब जिते पछि नोट प्यारो,यहाँ बिपक्षी पार्टीहरुपनि "तँ मरे जस्तो गर, म रुए जस्तो गर्छु" उखानको चरितार्थ गरिरहेछन। हाम्रा नेता हरु आँखा घुमाउदै र घोक्रो फुलाउदै भाषण दिनुहुन्छ। हामीलाई भोट दिनुहोस् हामी ५ बर्षामा नेपाललाई स्वर्ग बनाउँछौ, यि भाषण कति पल्ट दोहोरिए र जिते पनि ठाउँ ठाउँ बाट तर बिकास गर्ने समयमा जितुवा पार्टीको टाउको दोष थोपरेर पन्छिन्छ । अब कस्लाई बिस्वाश गर्ने जनताले? जनता अहिले फेरी क्रान्तिकारी नेताहरु नयाँ जोश र जाँगरका साथ नेपालमा भाषण दि रहेछनकी ,हामीलाई अत्याधिक मतले जिताउनुहोस् हामी नेपाल लै ५ बर्षा मा स्विट्जरल्यान्ड बनाइदिन्छौ भनेर हेरौं मौका त सबैले पाउनै पर्छ । कतै जादुको छडिनै हातमा परेको पो छकी सत्ताहातमा पर्न साथ नेपालनै स्विट्जर्ल्यान्ड बनाइदिने तर अर्को कुरा यदि स्विट्जर्लन्ड बनाउन सकेनन् भने पनि चिन्ता नगरौं अबस्य प्यलेस्टाइन को गाजा क्षेत्र त बन्नेछ। मेरो भनाई गलत छ म मान्छु सबै नेता एकै हुँदैनन हामीसँग प्रसस्तै उदाहरणपनि छन्, चुनाव भन्दा अगाडिनै जनताको मन जितेर भोट जित्ने सांसद हरुपनि छन्, जस्तै स्याङ्जा जिल्ला क्षेत्र नं-१ बाट जित्नुहुने हाम्रा सांसद हित काजी गुरुङ उहाँको जितमा उहाँको आफ्नो रगत र पसिना बगेको छ। यस्ता साँसद हरु पार्टीभन्दा बिकाशको ख्याल राख्छन ,ल भन्नुहोस तपाई हामीले कस्लाइ भोट दिनु पर्छ? बिकास गर्ने नेतालाइ कि मिठा मिठा भाषण गर्ने नेतालाइ ? ????
प्रस्तुती: बि. जे. बान्तवा राई

ठुलो दुम्मा भरिको टेलिफोन नम्बरहरु..........

2008-03-23T07:44:00.000-07:00

कतै तपाईं को पायक पर्ने छिमेकी को टेलिफोन नम्बर होला टिपिहाल्नुस् है
ठुलो दुम्माभरिको टेलिफोन नम्बरहरु हामीलाई थाहा भएकोसम्म
ठुलोदुम्मा वार्ड नम्बर १ देखि ९ सम्मका :

1, हर्क माया राई (वार्ड नं-१)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२९-६९०१४१

2, नरेश चन्द्र राई थान्तङ् (वार्ड नं-१)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२५-६९४६६२

3, हेम चन्द्र राई (वार्ड नं-३)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२९-६९०२१३

4, जय प्रशाद राई ( वार्ड नं-४)
टेलिफोन नम्बर- ००९७७-२९-६९०२१६

5, जसरानी राई (वार्ड नं-५)
टेलिफोन नम्बर-००९७७-२५-६९००६३

6,तमाङ टोल खम्बुक् (वार्ड नं-६)
टेलिफोन नम्बर-००९७७-२९-६९०१२०

7, जीवन लिम्बु (टेक्ने लिम्बु) वार्ड नं ६, खम्बुक
टेलिफोन नम्बर-००९७७-०२५-६९१३५७

8, सँगम शुबास राई (वार्ड नं-८)
टेलिफोन नम्बर-००९७७-२९-६९०२४६

9, दिलिप राई (वार्ड नं-८)
मोबाईल नम्बर ००९७७-९८४१४६६७८७

10, तिर्थ राई (वार्ड नं-९)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२९-६९००९४

11, डाँडा घरे माइला (वार्ड नं-७)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२९-६९०४४२

र हामीलाइ सहयोग गरिरहनु हुने , हाम्रा
अग्रज राज कुमार राइ (छिमेकी किराना पसल मानेडाँडा)
टेलिफोन नम्बर ००९७७-२१-६९२१५१
दुम्माली ब्लग परिवार

बिद्यार्थी जीवन को शिक्षा.............

2008-03-21T01:56:00.000-07:00

कुरा २०३८ साल तिर हो, म त्यती बेला मेरो आफ्नै गाउँ को बिधालयमा भर्ना भएको थिए । त्यो बेला मेरो बिधालय जम्मा जम्मी ३ कक्षा सम्मा को थियो । शिक्षक मा कुसुले सर हुनु हुन्थ्यो । र अर्को सर खाखारे सर हुनु हुन्थ्यो । तर उहाँ को आसली नाम चाँही बाल कुमार राई रहेछ ।मलाई पछी पो थाहा भयो । उहा आफ्नै गाउँ गा बि स को रहेछ । आफ्नै किराती बंशज पो रहेछ । उ बेला हामी त दुम्माली भाषा को मात्र दखाल थियो । नेपाली भाषा त अहिले को अंग्रेजी जस्तो लाग्थ्यो । उहाँ नेपाली भाषा मात्र बोल्नु हुन्थ्यो । शायद उहाँ को कर्तब्य नै थियो होला । बिधालयमा खाखारे सर ले हामी लाई पढाउने नियमित नै थियो । हामी ले गृह कार्य प्रत्यक दिन गर्नु पार्थ्यो । गृह कार्य गर्ने क्रम मा एक पटक हामी भन्दा सिनियार दाई हुनु हुन्थ्यो , उहा को देहान्त भयो ।उहाँ को नाम गोपाल् कुमार् राई थियो। तर हामी ले चिन्ने नाम चाही गोपाले "गोपाले" थियो।खै उ बेला नाम को पछि एक लक्के लगाउने जामना थियो क्यार ।अहिले गोपाले को नाम मा चिनो, फालैचा छँदै छ, थान्टङ को डाँडा मा गोपाले को नाम मा निर्मित् फालैचा हो, आज् उहि गोपाले र खाखारे सर को कुरा हो, उ बेला सर ले आफ्नो कापी मा रातो मसिले राईत गरेको लामो धर्सो देख्ना पाइयो भने हामी लाई कुनै युद्द मा बिजयी प्राप्त सिपाही झै लाग्दथ्यो । तर एक दिन आफ्नै कक्षा को धन सिं राई भन्ने को कापीमा , जो सर ले ठीक वा बेठीक चिन्ह लगाए झै त्यो गोपाले ले चिन्ह लगाएछ। सही पनि हु बहु नै तर अलिकति नक्कल गरेको चिज त केही न केही फरक त हुने नै भयो, खाखारे सर ले गृह कार्य हेर्ने क्रम मा त्यो गोपाले ले नक्कल गरेको आफ्नो सही देख्न पुगेछ । त्यो देखे पछि धन सिं लाई सोध्यो, यो कसले गरेको? उ पनि डर र त्रस ले फ्याट्ट भनि हाले गोपाले ले हो सर । नभनुन पनि किन , यदि त्यो नभन्नु हो त उस्को गाला रातो हुनु पार्थ्यो। तर उस्ले सत्य कुरा भनि दिए । त्यो दिन संयोगबस् गोपाले बिधालय आएको थिएन । भोली पल्ट हामी सबै बिधालय मा जम्मा भयो । उ बेला बिहान बेलुका लाइन मा बस्नु पार्थ्यो । गोडा फार , सत्तारक गर्नु पर्थ्यो। त्यो हाम्रो नियमित् कार्य थियो । जम्मा ३ कक्षा को ३ लाइन हुने गर्दथ्यो । जब हाम्रो बिहान को नियमित कार्य को लागि हामी लाइन मा बसियो केही गोडा फार सत्तारक पनि गरियो । त्यो कार्य पनि सकियो, जब हामी कक्षा तिर लाम्कन्न लगेका थियो । खाखारे सर कुरा निकाल्नु भयो । र गोपाले लाई देखाउदै भने? यो तैले गरिस्? तर उ मौनता थियो । उस्को मौनता नै मनौ उस्को स्विकार थियो । केही प्रश्न हरु गर्नु भयो । तर गोपाले बोलेन किन कि उस्ले ठुलो गल्ती गरेको छ, शायद उ मौनता बस्नु नै उपयुक्त थियो । अनि खाखारे सर ले गोपाले को गाला पुरा रातो परिदिनु भयो । अनि यो पनि भन्नु भयो कि , "चोर" , त यसरी अरु को सधैं चोरछस्? त अब यसरी नै चोरेर जीवन पाल्छस्? त्यो बेला हामी लाई खाखारे सर कत्ती क्रुर भनेर सोच्ने गर्दथ्यो । आज म सोच्छु , त्यो खाखारे सर को शिक्षा पो रहेछ ।
प्रस्तुती: राई चन्द्र किराती

हिले देखि भोजपुर सम्मा को रेखा...............

2008-03-17T09:45:00.001-07:00

(हिले देखि भोजपुर सम्माको सडक रेखा)

हाँसो खुशीलाइ बाँडी चुडी जिउने क्रम मा दुम्माली जनताले भोग्नु परेका दु:ख कष्ट हरु मध्य प्रमुख रुपमा भनेको अरुण नदिमा मोटर गुड्ने पुल नहुनु हो । दुम्माली जनतालाइ धेरै पल्ट अन्धो बनाउन खोजियो । दुम्मालीलाइ मात्र नभएर सम्पूर्ण भोजपुर र खोटाङ को पुर्बी भाग मा बसोबास् गर्ने खोटाङ बासिहरु लाइ पनि मर्का परेको छ, किनकी ४७ सालको चुनाव सगै मोटर बाटो धनकुटा देखि भोजपुर बजार सम्मको रेखा नाप्ने काम भयो । हकिकतमा त्यो बिरालो लाई दर्पण देखाए झैं मात्र भयो। यसैगरि हरेक् पल्ट हजारौ झूठा अपिलहरुलाइ भजनको रुपमा दुम्माली एबम् भोजपुरे जनताले ग्रहण गर्दै आएको छन्। त्यसपछि अरुण तेश्रोको जलबिद्युत आयोजनाको अर्को कहीले पुरा नहुने सपना देखाइयो । त्यस बिद्युतको अफिश अहिले तेह्रथुमको बसन्तपुर बजार बाट ५00 मिटर जती माथि टुटे भन्ने ठाँउमा छ। यदि तपाई बसन्तपुर जानु भयो भने देख्न सक्नु हुनेछ।जुन अहिले नेपाली सेनाको क्याम्पको रुपमा खडा छ । जुन यो पूर्वाञ्चललाई नै उल्लु बनाउने काम भयो। ३ अरब भन्दा माथि बजेट लाग्ने भनेर घोषणा भएको यो अरुण तेश्रो आज कहाँ छ? नेपाल मा हिसाब गर्ने हो भने एउटा साधारण सांसद को बैंक ब्यालेन्स ४ अरब भन्दा घटी नभएर अख्तियार ले पिछ गरी रहेको हामीले समाचारमा पढि रहेका छौ र रेडियो टेलिभिजनमा हेरी रहेका छौ हामीलाई कुनै सन्देह नै छैन,अरुण नदिको पुलमा कुन चाँहि यस्तो दह्रो नेता आइ पुल बाँध्नको लागि सरकारसँग यो भोजपुरे जनताको आशाको दियो बाल्ने प्रयास गर्ने हो। त्यो त चुनाब् अब केहि दिन मात्र बाकि छ। सायद अहिले पनि भोजपुर बाट उठने सांसदहरुको जनतालाई देखाउने एउटा सपना मध्य यो पनि परेकै हुनुपर्छ। अब जनताले सोच्नु पर्ने कुरा के हो भने दुम्माली जनताले पानी सम्म आफ्नै बलबुटो लगाई खानु परेको छ र तपाईं आँफै भनुहोस् भोजपुरमा उठ्ने हाम्रा सांसद ज्युहरुले कति बिकास गरिरहनु भएको रहेछ । हाम्रो उदेश्य कसैको ब्यक्तिगत जिन्दगीमा धाँजो फटाउनु होइन तर यहाँको परिबेश लाई नियालेर हेर्दा आज ति चुप चाप बस्ने सोझा दुम्माली ले आफु चुप चाप बस्दा के पाए ? र अझै पनि के पाइरहेछन? पानी सम्म आफ्नो श्रम र आफ्नै गोजीबाट निकाल्यो भने पिउने अवस्थामा छ श्रमको लागि दुम्मालीहरु पछी हैन धेरै अगाडि छन तर यहा श्रम मात्र लगाएर कुनै चीज हुन्छ तर सबै चीज हुन्न भन्ने देखिन्छ ।

प्रस्तुती: बि. जे. बान्तवा

ग्लोबल भिलेज र मेरो गाउँ.........................

2008-03-16T06:06:00.000-07:00

संसार साँघुरिएर कम्प्युटरमा अटाएको छ । संसार ग्लोबल भिलेज भो, यो मेरो भनाइ हैन । यो भनाइ त बिस्व का धनपति विल गेटस् को हो ।ग्लोबल भिलेज भनेको के हो? शायद मलाई पनि यस्मा आनभिज्ञ छ ।
झनै मेरो गाँउ को काउडे दाइ लाई ग्लोअल भिलेज भनेको के थाहा ?उहा लाई पक्कै ग्लोअल भिलेज बारे आज्ञान्त होला भन्ने मलाई लागेको छ । वास्तबमा उहा को असाली नाम चुला राम बिस्वकर्मा हो । तर गाँउ घर को प्यारो नाम हो । "काउडे दाजु" उहाँ लाई काउडे दाजु भनेर गांउ घरमा बोलाइन्छ। त्यस्कारण सबै ले काउडे दाजु भनेर चिन्दछन । हुन त काउडे नाम भन्नु को पछाडि केही पनि देखिन्न । शायद विल गेटस् को संसार ग्लोबल भिलेज जस्तो हुदो होत ? । काउडे दाजु को नाम काउडे नभएर, जोन र मेक्सी हुन्थ्योहोला।ग्लोबल भिलेज को आज्ञानता ले नै शायद उहाँ को नाम काउडे दाजु नै अहिले सम्म पनि छ। उहाँ लाई ग्लोबल भिलेज को ज्ञान भएको भए । शायद बिद्रोह गर्नु हुन्थ्यो होला । मलाई लाग्छ यही हुन सक्छ , काउडे दाजु हुनु को पछाडि ।
म उहाँ लाई अत्यन्तै सम्मान गर्छु । किन कि मिलनसार ,सहयोगी हुनु हुन्छ ।आज सम्म न उहाँ ले कसै लाई कु भलो चिताएको पनि छैन, र कुनै नकारत्मक सोचाई पनि राख्नु हुन्न । उहाँ को प्रमुख गुण नै यही हो । त्यसैले काउडे दाजु गाँउ भरि प्यारो छ, सबै ले बोलाउछन काउडे दाजु भनेर।उहाँ अत्यन्तै मेहनती र पौराखी पनि हुनु हुन्छ । उहाँ ले सबै लाई सहयोग गर्नु हुन्छ, त्यसैले नै उहाँ गाँउ भरि को प्यारो काउडे दाजु हुनुहुन्छ । उहाँ ले गाँउ घर मा सधैं सहयोग गरिरहनु हुन्छ । मनौ काउडे दाजु हाम्रो गाउँ को असली कृषक हुन...... । अब काउडे दाजु र मेरो गाउँ कहिले ग्लोबल भिलेज को जानकारी होला.....................???

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराती

दुम्माली राईहरु को पाछा बिबरण ......

2008-03-13T11:54:00.001-07:00

अघिल्ला प्रकाशन मा हामी ले दुम्मा एउटै मात्र राई किरातिहरु को बहु संख्या रहेको जानकारी गराएको थियौ, आज हामी ले ति बहु संख्या रहेका किराती हरु को पाछा हरु हाम्रा सहकर्मि को सहयोग मा प्रस्तुत गर्न गैरह्को छौ। ठुलो दुम्मा लाई चेचिहोङ भन्ने पनि गरिन्च्छ । र ठुलो दुम्मा भन्न साथै राई जातिको घना बस्ती भएको ठाउँ हो भनेर बुझिन्छ, यहाँ कति पाछासंग सम्बन्धित राई हरु छन त? हुन सक्छ सबैलाई उत्सुक्ता जागेको यसैले दुम्माली ब्लग परिवार तपाईंहरुको उत्सुक्ताको सिमा लाई थोरै भएपनी शान्त्वना दिन यो छोटो विवरण हेर्नुहोला :

१, छिवात्पाङ,
२, वाछोप्पा वात्पाङ्,
३, सुच्चा लुहुन,
४, पुङवत
५, तुम्छा
६, साङ्पाङ
७, पौवेन
८, चाम्लिङ
९, छी छाङ्छा
१०, हाङ्खोप्सा लुहुन
११, हाङ्बाङ्ग
१२,वाक्नादो वात्पाङ
१३,लेकनादो वात्पाङ
१४,तङ्याम्मि वात्पाङ्
१५,लाङमीछोङ मुगालीहरु
१६,चौरसी
मुख्य गरी हामी र हाम्रा सहकर्मी लाई थाहा भएअनुशार हामीले प्रस्तुत गरेका बाहेक यदि छुट हुन गए हामीलाइ सम्पर्क गरी तुरुन्त जानकारी गराउनु हुन बिनम्र अनुरोध् गर्दछौ,
प्रस्तुती: बि. जे. बान्तवा
अरु जानकारी पुन: अर्को प्रकाशन मा .......................हेर्दै गर्नु होला दुम्माली ब्लग

अरुण नदी (आधेरिघाट )

2008-03-11T02:32:00.000-07:00

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराती
अघिल्ला प्रकाशन हरु मा केही अरुण नदी (आधेरिघाट ) को बारेमा चर्चा गरिएको थियो।आज तपाईंहरु ले हेर्न सक्नु हुनेछ, अरुण नदी को बनावत र अरु........................यो पुल बिशेष गरेर धनकुटा, धरान र भोजपुर खोटाङ जिल्ला लाई जोडने मुख्य मार्ग हो, यहाँ आज भन्दा १४ ,१५ बर्ष अघाडि सम्म यो नदी मा डुँगा बाट मानिस हरु आवत गरिन्थ्यो । यो पङ्तिकार पनि त्यती बेला १, २ पट्क त्यो डुँगा भन्ने चिज मा सवार भएको थियो । तर यहाँ भन्न सजिलो हुन्छ, त्यो भोग्न कति काठिनाइ हुन्छ, भन्ने कुरा यो पङ्टिकार लाई मात्र थाहा होला, जब अधेरिघाट पुग्न साथ प्रश्न हरु उत्पन्न हुन्थ्यो। अब माझि ले तरि दिनेहो कि हैन? त्यती बेला १ घण्टा मा पुगिन्ने आफ्नो गन्तब्य को लागि ५,६ घण्टा सम्म पुग्दथ्यो।किन
कि त्यो डुँगा भन्ने चिज माझि बाहेक अरु ले चलाऊन हुन्न ,भन्ने एउटा मनस्थिती वा संस्कार पनि रहेछ ।मनौ त्यो अरुण नदी र डुँगा माझि को आफ्नो पैतृक सम्पति नै हो जस्तो लाग्यो मलाइ। किन कि त्यो समय मा यदि माझिले तार्न चाहे मा तरी दिन्छ , यदि उस्ले तार्न चाहेन भने तपाईं त्यहाँ कत्ती दिन सम्म वारी को वारी र पारी को पारी हुनु पर्थ्यो । आज म सोच्न पुग्छु, आज धन्य बाँचिए छ। ,,त्यती बेला डुँगा मा सवार हुँदा, एउटा कुनै सजिब प्राणी जस्तो लाग्दैथ्यो । किन कि डुँगा मा सावारी हुन साथ मुटुको धाड्कन ले ठाउँ छोड्थ्यो। एउटै प्रश्न मात्र खाडा हुन्थ्यो।या बचिन्ने या मरिन्ने हो? । जब नदी को किनार मा डुँगा आडे पछि मात्र लामो सास् फेरिन्थ्यो। हुन पनि यो अधेरी घाट ले धेरै मान्छे को बली पाइसकेको छ।भिडियो हेर्नुहोस्, कस्तो रहेछ त अधेरिघाट ? हजारौ मान्छे को बली पाएको नदी ?? यदि तपाईंको ईन्टरनेट कनेक्सन स्लो छ भने पौज बत्तन् लाइ क्लिक गरी छोड्नु होला र भिडियो बार मा कालो धर्सो आधिक भए पछि फेरी प्ले बत्तन् थिच्नु होला। माथि को भिडियो हेर्न सक्नु भएन भने यहाँ क्लिक गर्नुहोला ।

दुम्मा को खम्बुक गाँउ.........

2008-03-09T06:25:00.000-07:00

खम्बुक नाम कसरी हुन गयो ?

आज म भोजपुर् जिल्ला को ठुलो दुम्मा वार्ड नं ६ म पर्ने खम्बुक गाँउको कुरा गर्न मन लाग्यो। र एउटा, नेपाली को कहाँवत पनि साथ साथ मा समर्पन गर्न चाहन्छु । "जान्ने लाई शिरखण्ड , नजान्ने लाई खुर्पा को बिड" भने झै । खम्बुक नाम सुन्ने मित्र हरु लाई , यो शिरखण्ड बन्न सक्ला तर खम्बुक नाम नसुन्ने मित्र हरु लाई यो खुर्पा को बिड सवित हुन सक्छ । भन्ने मेरो यो एकलाउती सोचाई मात्र हो । खम्बुक नाम कसरी रहन गयो त? भन्ने प्रश्न मा? हामी ले केही हाम्रा आग्रज हरु सँग छलफल गर्ने सानो मौका पएको थिए ।त्यहि आग्रज् हरु को भनाइ अनुसार खम्बुक एउटा पहिला जंगल जस्तै अथवा कुनै मानिस को बसोबास नभएको ठाउँ रहेछ ।यो ठाउँ मा मान्छे मरे पछि गड्ने गरिन्दो रहेछ, मनौ खम्बुक एउटा चिहान घरि रहेछ । र यो जना सङ्ख्य को चाप संगै पछि आएर त्यहाँ मानिस् हरुको बसो बास् भएको रहेछ , भन्ने हामी ले स्विकार्ना करै लाग्यो ।किन कि आज सम्म त्यहाँ प्रचिन काल मा मान्छे सँग गडिएका सर समान अथवा, फलाम का हतियार्, र केही माहिला ले प्रयोग गर्ने गर्गहना जस्त फेला परेको देखियो । , त्यस्कारण हामी ले पनि त्यो ठाउँ अवस्य पनि चिहान घरि नै भन्ने स्विकार्न बाध्य बनायो। र दुम्माली राई भाषा मा , मान्छे मरे पछि गाड्ने, ठाउँ लाई "खाभुक" भनिन्छ। नेपाली मा यस् लाई चिहान(चिहान घरि)भन्ने चलन छ ।तर यो ठाँउ अनुसार् फरक् फरक् बोली ले फरक नाम भन्दछन। यही चिहान लाई राई दुम्माली भाषा मा खाभुक भन्दछन। यो कालान्तर सम्म खाभुक नै भनिन्थ्यो । खाभुक लाई अपभ्रंश हुदै हुदै आज आएर खम्बुक भन्न थलियो भन्ने हाम्रो आग्रज हरु को भनाइ पाइयो।

प्रस्तुती: राई चन्द्र किराती

छट्पटिएका मेरा बिगतहरु

2008-03-07T04:48:00.000-08:00

अरबको यो तातो घामसगैं रुमलिदैं म आफ्नो मेरी उनिलाइनै सम्झि र उन्ले दिएका कसमहरुलाइ र हाम्रो भबिस्यलाइ सम्झिदै मेरो दैनिकि हुने कृयाकलापसँग लडिरहेकोहुन्छु। उन्ले दिएका प्रत्येक कसम् अनि उन्का शब्द शब्दसँग आफ्नो दिनभरिको थकानलाइ मेटाइरेहेको हुन्छु। म नेपालजाने दिनहरु गनेर बसिरहन्छु कहिले होलापुरा त्यो २ बर्ष पुग्छ भन्दै तर एकदिन अचानक एउटा पत्र पाउँछु उनि त मलाई छाडि अर्कैसँग अनि म मेरो जिबन सुन्य पाउँछु, मलाई मृत्युको बाटो रोज्न मन लाग्छ तर मैले जिउनु पर्ने हुन्छ किनकि म मेरो ति बुढा आमा-बाबाको एउटा सहारा हुँ। यहि सम्झि आफुलाई सम्हाल्छु तर त्यो कहिल्यै सम्हालिन्न दुखि रहन्छ मुटुमा घाउ बनेर। आज भाग्यबस यो सन्जालमा अनुरोध गरिएको रहेछ आफ्ना कथा ब्यथाहरु हामिलाई पठाउनुहोस भनेर र मैले यहि लाई आफ्नो प्यारो साथी सम्झि मेरो दुइशब्द कोरिरहेछु यहि सन्जाल मार्फत त्यहि बैगुनिलाई यो दुइ शब्द....
साथै दुम्माली संजालका एडमिन ब्रोदरहरुलाइ हृदयदेखि धन्यबाद

धोकाको माला पहिराएर जाने धोकेबाज मायालु .......

छोटो जिबनको लामो सम्झना .......
बिछोडको तातो रापमा जलेर आफ्नै अस्तित्व खोज्दै गरेको यो जिउंदो लाशलाई
कसरि आराम छु भनेर लेखुं। सकि नसकि त्यहिं निष्ठुरी मायालुलाई दुइ चार् शब्द कोर्दैछु स्विकार् गर न कि तिरस्कार। मैले तिमिलाइ मन पराएर ठुलो भुल गरेछु। चट्टानभन्दा पनि कडा रहेछ तिम्रो हृदय। जिन्दगिमा मिलन नहुने पापिनिको पछि दौडेर ठुलो गल्ति गरेछु प्रायस्चित आज गर्दैछु। मैले त्यस्तो कुनै अपराध गरेको थिइन नि तिमिलाइ प्रेम गरेर। तर तिमिले मेरो पबित्र माँयालाइ बनावटी सम्झयौं।
अरु सँग जिन्दगि बिताउनु थियो त म सँग झूटो माया लगायौ किन? मैले सोचेको थिएँ सँसारको सबैभन्दा धेरै खुशी तिमिलाई दिएर तिमिलाइनै सारा जिबन
समर्पित् गर्नसकुँ। जब तिमिसँग मायालाएँ म त्यो मायाको बयानै गर्न सक्तिनथे। म यति खुशि थिएँकि, तर त्यो खुशिलाई तिमिले पल भरमै निमोठिदियौ। आखिर म मा के कमि थियो र मलाई लत्यायौ? तिमि आफ्नो मायाँरुपि जालीअनुहार देखाएर रमाईरहेकि हौली अर्कै संसारमा, तर चिन्ता नगर, अरु कसैले तिमिलाइ सजायँ दिन नसकेपनि भगवानले अबस्य दिन्छन। प्रेम् भन्ने चीज सधैं एउटासँग हुन्छ, धेरै सँग हैन बुझ्यौ? कति छन। पिंडा सबै मलाई दिए हुन्छ। म आँशुको सागरमा डुबेर जिउँने प्रयास गरौला। ------------------------------------------------------------------------------------------------
यो जुनिमा तिम्रो हुन नसकेको पागलप्रेमी
रुपेश श्याङ्देन
नुवाकोट
छाप-९,
छापटोल
mailto:rupesh2007@gmail।com
हाल- साउदिअरेबिया
-------------------------------------------------------------------------------------------------

मोजमस्ती, युवा जनजाति अनि ...............

2008-03-05T11:09:00.000-08:00

३ दिन अघिको कुरो, बेलुकीको ७ बजेतिर डेरा नजिकैको छिमेकी घरमा लोड सेडिङको बेला टोलै उज्यालो हुनेगरी आगो बल्यो । कतै आगलागी पो भयो कि भन्ने शंका पलायो र त्यतैतिर चासो मोडियो । आँगनको एक छेउमा चाङ लागेको वियरको कार्टुन र मासुका परिकारमा आँखा पुग्यो । हेर्दा हेर्दै एकपछि अर्को गर्दै मोटरसाइकल बाट युवाहरु ओइरिन थाले । लगभग ३०-३५ जनाको समूहमा प्रायजसो मंगोल अनुहारमा सिफ एक महिला अनुहार । साथमा गिटार र निर्धक्कसँग गीत गाइरहेका थिए । वरपरका कैयौँ छिमेकीहरुको निद्रा खोसेर, एसएलसीको तयारीमा जुटेका विद्यार्थीको माझमा विहानको ४ बजी सक्दासम्म पनि मोजमस्तीको क्रम जारी हुँदा लाग्यो 'क्या हदै सम्मको बिन्दास पारा' ।

गाउँमा हुँदा त थाहा थिएन । शहरको वातावरणमा घुलमिल हुने क्रममा धरानमा शिवरात्रीको दिन घरघरबाट दाउरा बटुलेर आगो बालेर आलु पोल्दै खाने चलन दिमागमा ताजै छ । आगोको राप र उज्यालोले त्यही कुराको स्मरण पनि भयो । रातभरको अनिँदोमा आँखा करकराए पनि नयाँ पत्रिका हेरे । 'सन्तानको जीवन सहज बनाएर उनीहरुलाई परनिर्भर नबनाउनुहोस्' भन्ने रोबर्ट ए. हेनलेनको भनाई पढ्‍दा निकै घत पर्‍यो । नेपालमा जन्मिएर विदेशतिरै हुर्के बढेका ती युवाको चासो मोजमस्ती र घुमघाममा भन्दा अन्यत्र पर्दै परेन । देशमा चलिरहेको विभिन्न आन्दोलन, बन्द, हडताल, चुनावी माहौल र त्यसले सृजना गरेको सकारात्मक र नकारात्मक स्थिति भित्रै भएपनि उनले त्यसको स्वाद चाखेनन् । न त त्यसप्रति कुनै चासो नै राखे । घुमफिर र मोजमस्तीको लागि भनेरै लाख रुपैयाँको व्यवस्था उतैबाट अभिभावकले गरिदिएका ले पनि उनको मनोकामना पुरा भयो ।

नेपालकै विभिन्न गाउँठाउँका अत्यन्तै पिछडिएका आदिवासी जनजातिहरु, आर्थिक आयआर्जनकै लागि दिनदिनै विदेशिने युवा, अहिलेको संविधान सभामा आफ्नो हकहितको सुनिश्चितताको लागि दौडधुप गर्ने समुह, विभिन्न कुराको अभाव झेल्दै विहान-बेलुकी छाक टार्नमै व्यस्त आम नेपाली । यी सब कुरादेखि कोषौ टाढा रहेका ती युवा खानदानी व्यापारी या कुनै ठूलै पद ओगट्ने खलक हैनन् । पूर्वी नेपालका भूपू सैनिकका सन्तान हुन् । यहाँ प्रसङ्गबस अभिभावकको आडमा मस्तीमा रमाउँने जनजाति समुदायका युवा वर्गको वास्तविक पात्रका प्रतीक बन्न पुगेका छन् उनी ।

अनेकौ हण्डर खेप्दै जीवन भोगेका अभिभावकले आफ्नो सन्तानले कुनैपनि खालको दु:ख र कष्ट भोग्न नपरोस भन्ने सोच्नु, सन्तानको खुशी पुरा गर्नु र भविष्य बनाउनको लागि आर्थिक रुपमा सवल बन्नु र बनाउनु सबैको आवश्यकता र चाहना दुवै हो । आर्थिक रुपले सवल भएका अभिभावकहरुले सुख सुविधा भोगको लागि सन्तानले अपनाएको बाटो सही या गलत छ ? विभिन्न आवश्यकता परिपूर्तिको खातिरदारी गर्ने क्रममा सन्तानले के कुरा ग्रहण गरिरहेको छ ? र कुन हदसम्मको आवश्यकताको परिपूर्ति गरिदिनु उचित हुने भन्ने बारेमा सोच विचारै नगरीकन खुरु खुरु पैसा खर्चनु र बढी मात्रामा स्वतन्त्रता दिनु कति उचित हुन्छ ? हिजोसम्म आफैले भोगेर ल्याएको दु:खबाट टाढा राख्ने नाममा देशकाल, परिस्थिति र आम नागरिकको वास्तविक जीवनबाट अनभिज्ञ राख्नु कत्तिको फाइदाजनक छ ? यसबारेमा अभिभावकले सोच्नैपर्छ । साथै सुधिवा भोग गर्न पाउने भाग्यमानी युवा वर्गले पनि सही कुरालाई सही रुपमै सदुपयोग गर्ने बानीको विकास गर्नैपर्ने देखिन्छ ।

पोहोरको शिवरात्रीको दृश्य सम्झँदा मनै सिरिङ्ग हुन्छ । एका विहानै पशुपति क्षेत्रको दृश्यावलोकन गर्न गइयो । तर त्यहाँबाट टाउको दुख्ने गरी गाँजा, भाङको गन्ध र त्यही चिजप्रति युवा-युवतीहरुको उदेक लाग्दो मोहको छाप दिमागमा बोकेर फर्किनु पर्‍यो । एकातिर धार्मिक आस्था र शिवको तथाकथित महिमा र अर्कोतिर 'शिवजीको प्रसाद' नामक 'जिनिस' खुलेआम लेनदेन, सेवन गर्ने सुअवसरको कारण निकै नै भीडभाड लाग्ने गर्छ हरेक साल । मैले नियाल्दाखेरी शिवजीको प्रसाद ग्रहण लिप्त युवा-युवतीहरु (धेरै मात्रामा मंगोल अनुहारका), उही विन्दास शैलीमा भेटिन्छन् । मानौ उनीहरुको चरम सन्तुष्टिको विन्दु त्यही जिनिस सेवन पश्चात मिलिरहेको छ । त्यसबाहेक पनि अनेक दृश्य देख्न पाइन्छ । खै यी सबलाई के भन्ने ? नेपाली संस्कृति या संस्कृति भित्र मलजल गरिएको विकृति ?

लेखिका: कैलाश राई, ठूलोदुम्मा, भोजपुर
Address:
Kailash Rai
Martin Chautari
Thapathali, Kathmandu, Nepal
0977-01-4238050, 01-4102027
www.martinchautari.org.np
http://kailashkokuti.blogspot.com

म जाल्दै जान्छु ...................

2008-03-01T09:41:00.000-08:00

" म जाल्दै जान्छु चितामा .....
तिमी दाउरा थप्दै जाउ .....
खरानी भै बायुमा उड्छु ....
तिमी हावा भै भेट्न आउ ...."
यि गीत भाका सगै म सधैं एउटा मेरो प्यारो साथीलाई सम्झिन्छु । उस्को नाम हो रमेश, कसैले कालु पनि भन्ने गर्थे,उ मेरो धेरै भन्दा धेरै मिल्ने साथी थियो । जुन हामी सानोको पुतली खेल देखी लिएर स्कुल पनि सगै पढ्यौ, सानै देखी सगै घुम्यौ सगै खायौ र सगै दु:ख -सुख बाड्ने गर्थ्यौ। समयको परिक्रम सगै हामीले पनि हाम्रो माध्यमिक तहको पढाई सकेर बस्न थाल्यो। यसैमा गाउ घरका लाहुरेहरु आउथे, बिदेशीहरु आउथे धेरै पैसा कमाएको सुन्दा मलाई पनि पैसा कमाउन मन लाग्यो, र मैले मेरो सपना पुरा गर्न म गल्फ मुलुक आएँ, गल्फको यो अन्योल परिबेशमा ४-५ महिना बित्न लागेको थियो, मैले फोन पनि गर्न पाईन । यसै गरी समय टाढिन्दै थियो मैले एकदिन अली फुर्सद निकाली छुट्टीको दिन घरमा र रमेश लाई चिट्ठी लेखें। त्यसको जवाफ को पर्खाइमा रहे, नभन्दै ८ माहिना बित्त्न आँटेको थियो घरबाट चिठ्ठी आईपुग्यो,हत्तपत्त खोलेर हेर्छु । घरमा सबै नै आरामै रहेका रहेछन मैले ६-७ माहिना सम्म पत्र नलेख्दा आत्तिएको जनाएका थिए । त्यो पत्रमा.अनी दोस्रो हरफ प्याराग्राफ तिर लाग्द मलाई छाँगा बाट खसेको अनुभब भयो किनकी मेरो साथी त १५ दिन को सिकिस्त बिमारले १६ दिन को दिनमा अर्थात बैशाख १८ -२०६२ को दिन उ संसार लाई छोडि टाढा टाढा धेरै नै टाढा भएछ, कहिले नफिर्कने यात्री भएर, मलाई थाहा हुन्न अनवरत आँशुका भेल ले लेखाइ लाई मेटाउन थालेछ म धेरै नै बिक्षिप्त भएछु.। किनकी रमेश त्यो साथी थियो जुन म कहिले बिर्सन सक्दिन। आज म एउटा असल साथी बिनाको एक्लो भएको छु, उस्ले मेरो जिन्दगीमा यस्तो साथीको छाप छोडेको छ । जो कहिले मेटेर मेटिन्न। उस्को याद मेरो छातीमा सदा-सदा रही रहनेछ । आज म उस्को आत्मालाई चिर शान्तिको कामना गर्दछु.।
लेखक :
सुरेन्द्र बान्तवा
रानीबास, भोजपुर
***सुरेन्द्र जि फेरी पनि लेख लेख्दै गर्नु होला, Admin dummali blog

भत्किएको सपना.........!!

2008-02-28T14:15:00.000-08:00

(हामी सँग लेखिका बिर्ता "भान्जी" का लेखहरु अरु पनि सुरछित छन, आगामी दिनहरुमा प्रस्तुत गर्नेछौ। दुम्माली ब्लग परिवार -)
दिलबहादुर पनि त्यस्तै सपना देख्छ। उसको सोचाई त्यस्तैमा बितेको छ। बिदेशिनेहरू सबैको राम्रो नै भएको पनि छैन। कतिको त घरखेत नै लिलामी हुने स्थिति पनि आइपरेको छ। कति फसादमा परेका छन्, कतिको बिचल्ली भएको छ।
.
पश्चिममा सूर्यले विश्राम लिन लागेको देखेर दिलबहादुरले हतार-हतार मडुवा खैनी प्याटप्याट पड्काएर तल्लो ओठको गिजामा थपक्क लगायो। मीठो स्वादको अनुभूति गर्दै पिच्च थुक्यो। जोत्ने गोरुको लागि मिठो घाँस लिन बारी पसेको दिलबहादुर साँझपख त्यो गोधुलीको मनोरम फाटमा हजारौं चराहरूको संगीतमय आवाजले त्यसै टोलाएको थियो, आफ्नै दुनियाँमा मुछिएको थियो। लाग्यो- संसारमा अब मै मात्र छु। 'हैन ठूलेका बा भारी पुगेन'- यो आवाजले तार्सिएको दिलबहादुर जुरुक्क उठ्यो- 'के सोच्या हँ, जवानीको ललरी-बिलरी के गर्र्छौ एउटीलाई लगाइ सक्यो तिलहरी, क्या फसाद !' अगाडि उभिएको काँधमा हलो बोकेको कालुराम दाइलाई देखेर एक छिन खिन्न पर्‍यो दिलबहादुर। 'हैन दाइ, म पनि हतार गरेर घाँस लिन आको रात पर्‍यो है आम्मै , बारी सिध्यायौ दाजु ?'
'तिम्रो जस्तो अलिकति मात्रै भए त अस्ति नै सकिने थियो तर धेरै भएकाले सकिएन।'

दिलबहादुर चूप लागि रह्यो। अँध्यारो बढ्दै गएकाले दिलबहादुरले एक डोको घाँस ल्याएर गोठमा खन्यायो। अँगेनीमा छोराछोरी भात पर्खिरहेका रैछन्। 'ए ठूलेका बा आऊ है, भात खाऊ, केटाकेटी मर्न लागिसके !'- स्वास्नी मैनाको स्नेही आवाजले दिलबहादुरले अघि सम्मको सारा दुःख एकैछिन भए पनि भुल्यो।
.
मैना सानो छोरालाई दूध चुसाउँदै अरु छोरा छोरीलाई खाना पस्किएर दिँदै थिई।
'लेऊ, नानी म बोक्छु'- दिलबहादुरले सानी नानीलाई आफूतिर तान्यो। सबै जनाले सँगै बसेर खाना खाए। थोरै जमीन, वर्ष भरि उब्जेको अन्नले नपुग्ने। त्यस माथि बढ्दो उमेरका सन्तान थिए।
दिलबहादुरले बिदेश गएर केही कमाउने सोच बनायो। मैनासँग सल्लाह गर्‍यो। 'अब यहाँ न नोकरी छ, न आम्दानी, जाबो यो खेतबाट उब्जेकोले कति पुग्छ र ? फेरि दिनका दिन छोरा छोरी बढ्दा छन्, यो जमाना अर्कै छ, तिमीलाई थाहै छ, बरु बिदेश तीन वर्ष बसियो भने टन्न कमाइ हालिन्छ।' दिलबहादुर यस्तै भन्दै थियो। मैनाले एक झमक लोग्नेलाई हेरेर अन्तै टोलाई, उसको अनुहारमा कता कता बादल मडारिएको जस्तो देखियो। मैनाले सम्झाउने प्रयास गरी। तर, गरिबीको पीडाले उसलाई केही बोल्न आएन। छिमेकीहरू बिदेश बसेर आएका, उनीहरूका छोराछोरी राम्रा स्कूलमा पढ्छन्, ठाँटिएर हिँड्छन्। छिमेकी सबै खाडी राष्ट्रहरूमा पुगेका छन्। माहिना पिच्छे पैसा पठाएका छन्। जीवन राम्रैसँग चलेको छ।
.
'जान पनि त सजिलो छैन, त्यत्तिका पैसा कहाँबाट ल्याउने ? तिमी गएपछि मैले छोरा छोरीलाई कसरी हुर्काउने ? भो पर्दैन यहीं बसेर दुःख गरौंला'- मैनाले दुःखेसो पोखीन । लोग्नेले सम्झाए पछि मैना केही आश्वस्त भई।
गाउँका युवाहरू अचेल सबै बिदेशिन्छन्। बिदेश जानेहरूको लास्कर देखिन्छ। बिदेश जाने, टन्न कमाउने, मज्जाले जीवन बिताउने सपना गाउँभरि पुगेको छ। गाउँ-टोलमा केटी जिस्क्याएर हिँड्ने युवाहरूको बिदेश गएर आएपछि फूर्ति नै फरक भएको छ। पानी-पँधेरी, बजार, गल्लीका बटुवाहरू, चोक-चोकमा भेला भएकाहरूको गफको विषय नै बैदेशिक रोजगार बनेको छ। बिदेश जाने र पैसा कमाउने सबैको ध्येय छ।
.
दिलबहादुर पनि त्यस्तै सपना देख्छ। उसको सोचाई त्यस्तैमा बितेको छ। बिदेशिनेहरू सबैको राम्रो नै भएको पनि छैन। कतिको त घरखेत नै लिलामी हुने स्थिति पनि आइपरेको छ। कति फसादमा परेका छन्, कतिको बिचल्ली भएको छ। दिलबहादुर त्यो पनि सम्झन्छ। अनि झस्कन्छ।
दिन बित्दै गयो, बिदेश जाने दिन पनि आयो। भएभरको जग्गा साहुकोमा राखेर ऋण लिई उसले बिदेश जाने व्यवस्था मिलायो। मैना पनि गाउँका आफ्नाभन्दा बढी सन्तान भएका परिवारलाई हेरेर चित्त बुझाउँदै थिई। दिलबहादुर बिदेश जाने कुरा गाउँभरि फैलिइसकेको थियो। दिलबहादुरको टिकटको पनि किटान भयो। घरबाट हिँड्ने दिन मैनालाई राम्ररी सम्झाएर छोराछोरीलाई माया गरी आफ्नो बाटो लाग्यो। भन्ञ्जाङ्गसम्म मैनाले पुर्‍याई, टाढा देखुञ्जेलसम्म हेरिरही। दिलबहादुर ओझेल परेपछि मैना भक्कानिएर रुन थाली।
.
मैनाले छिमेकीका एक्ला श्रीमतीहरू लाई हेरेर मन बुझाई। दिलबहादुरले पुग्नेबित्तिकै फोन गर्‍यो। मन ढुक्क गरी बस्न आग्रह गर्‍यो। समयको प्रवाह सँगै मान्छे बाँच्नुपर्ने जिन्दगी हो यो। एक वर्ष बित्न लाग्यो, घरमा जग्गा फिर्तीपास को ब्याज मात्र बुझाइएको थियो। पैसा त्यति राम्रो पठाउन सकेको थिएन दिलबहादुरले। चर्को घाममा दैनिक १२ घण्टा काम मा खटिँदा दिलबहादुर सुकेर सिन्को भइसकेको थियो। घरमा मैनालाई साहुले धम्क्याउन थालिसकेको थियो। गाउँ-घरमा पनि उसलाई होच्याउन थालेका थिए। जाबो ८० हजार रुपैयाँ पनि एक वर्ष सम्म तिर्न नसक्ने भन्दै सबैले भन्न थाले। 'उता दिनरात तास खेल्दा हुन्, कामको पैसाले अर्की डुलाउन थालेका छन् कि ! टोल-टोलमा होटल-रेष्टुरेन्ट हुन्छन्, त्यतै हल्लिन थालेका होलान् अनि के पैसा पठाउँथे ? कति भयो तेरो बूढोले फोन नगरेको ?' यस्तै-यस्तै भनेर मैना लाई तनाव थप्न थाले।
.
केही समय पछि मैनाले एउटा पत्र पाई। धेरै समयपछि पत्र पाएकाले मैनाको खुशीको सीमा रहेन। उसले हतार-हतार चिठी खोलेर हेरी। चिठी हेरेपछि मैना छक्क परी। पत्रमा दिलबहादुरले अब काम गर्न नसक्ने भएको, नेपाल फर्कन्ने पैसा पनि नभएको कुरा लेखेको थियो। मैनाले आकाश माथि आकाश थोपरिए जस्तो अनुभव गरी। पीरै पीरले मैना पनि निकै सुकि सकेकी थिई।
.
उता, दिलबहादुर जबर्जस्ती एयरपोर्टमा आइपुगेको मात्र थियो, एउटा छिमेकीले प्याच्च भन्यो- ए दिलो, आइपुगिस् ? ल चाँडो घर पुगिहाल्। अस्तिका दिन मात्र हामीले मैनालाई जंगल पुर्‍याएका छौं, छोराछोरीको बिचल्ली भएको छ। छिमेकीको कुराले दिलबहादुर आफैं ढलेको पनि पत्तो पाएन। जब होसमा आयो, ऊ अस्पतालको बेडमा थियो। डाक्टरले अब चिन्ताजनक नभएको बताइ रहेका थिए। तर, उसको आँखाभरि घर, मैना र कलिला अबोध छोराछोरीहरूको चित्र घुमिरहेको थियो।
लेखिका:
बिर्ता भान्जी , याङ्शिला- ५, सतिसाले, मोरङ्ग

चोइटिएको पानाभित्र लुकेको जिन्दगी .......!

2008-02-28T04:08:00.000-08:00

रीता पुन मगर "आँशु"
कक्षा-११ रेसुङ्गा बहुमुखी क्याम्पस, तम्घास गुल्मी

अर्को अझ दुःख लाग्दो कुरा त के छ भने उसको क्रिया पनि कोही बसेन। घरमा बसोस् भने त्यागि सकेको माइतमा बसोस् भने विवाह भइसके को यस्तो अवस्थामा बस्नु पर्दैन भनेर कोही बसेन छ।
.
जीवन जीउने क्रममा यहाँ सम्म आइपुगिएछ। कतै आँशु त कतै पीडा, कतै हाँसो त कतै व्यथा आखिर जे-जति पीडा, दुःख परेता पनि आखिर मान्छे ले सहनै पर्दोरहेछ। जस्तो परिस्थिति आए पनि, आफू माथि ठूलो बज्रपात भए पनि त्यसको सामना गर्नै पर्दो रहेछ। अरुको भलो चिताउनेको आफ्नै बेहाल हुँदो रहेछ। अरुको हित चिताउनेको आफ्नै हृदय जल्दो रहेछ। अनि अरुलाई बुझाउनेको झन् आफ्नै मन रुँदोरहेछ।
.
खै ! कसरी लेखुँ ती वेदनाहरू, ती व्यथाहरू फेरि पनि यसरी झेल्नुपर्छ भनेर, आज एउटा घाउ निको नहुँदै फेरि अर्को घाउ बन्न पुग्यो। जुन चोट जसो-तसो बिर्सने कोसिस गर्दै थिएँ, फेरि पुरानो चोट ब्यूँझाइ दियो मातृ वियोगमा परेको यो मनको घाउ निको नहुँदै फेरि दिदीको वियोगमा जलिरहेछ यो मन, बाबु-आमाका ५ जना छोरा छोरी मध्ये मेरी दिदी जेठी थिई। उसको विवाह सानै उमेरमा इच्छा विपरीत ललाइ-फकाई भएको थियो, त्यसबेला ऊ नौ क्लासमा पढ्थी। विवाह भए पनि उनीहरूको राम्रो सम्बन्ध थिएन।
.
विवाह भएको गाउँमा जाँदा त्यहाँका केही आइमाई हरूले फकाएर उसलाई राजी गराएर भित्र्याइ दिएछन्, तर ऊ आफ्नो लोग्नेसँग बोल्न त के नजिक पनि पर्दैनथ्यो। यस्तै क्रममा विवाह भएको एक वर्ष नहुँदै उसको लोग्नेले अर्को बिहे गर्‍यो त्यति बेला ऊ देश क्लासमा पढ्थी, उसको मनमा नराम्रो छाप पर्‍यो अनि अदालतमा मुद्दा दियो र फैसला पनि उसकै पक्षमा सुनुवाई भयो। उसले आफ्नो लोग्नेसँग डिभोर्स गरी माइतमै बस्न थाली र पढ्न थाली।
.
जीवनमा समय भन्दा पहिला र भाग्य भन्दा धेरै कहिल्यै केही पाइन्न रे। उसलाई पनि त्यस्तै भयो, पढ्ने अति चाहना। हुँदा पनि उसलाई भाग्यले कहिल्यै साथ दिएन, जति पल्ट परीक्षा दिए पनि हात लाग्यो शुन्य खै। विवाह पनि असफल भयो र पढाइमा पनि असफलता यसै कारणले होकि उसको बानी पनि परिवर्तन हुँदै गयो झगडा गर्ने, रुने कराउने, कहिले कहि एकदम राम्रो कुरा गर्ने कहिले साह्रै रिसाउने, खाली ठूलो-ठूलो सपना देख्ने, यस्तो हुन्छ, उस्तो हुन्छ तर उसलाई गीत गाउने साह्रै ठूलो सपना थियो र एउटी आदर्शको सिमानामा बाँधिएर बस्ने उसको ठूलो धोको थियो।
.
भगवानले उसको आदर्श र अस्तित्वको त रक्षा गरे तर उसको जीवनको लक्ष्य पूरा हुन दिएनन्। सायद आफ्नो भाग्यमा यति नै मात्र लेखेर आएकी रहिछ क्यार। जीवनमा जति संघर्ष, जति पीडा, त्याग गरेपछि आखिर केही सीप लागेन। जति भाग्यमा लेखेको छ, त्यति मात्रै भोग गर्न पाइन्छ रे। आफ्नो पहिलो विवाह असफल भए पनि पुन र्विवाहमा कहिल्यै राजी भएन। एकैचोटी ठूलो मान्छे बन्ने सपना बाहेक उसको दिमागमा अरु केही थिएन, त्यसैको लागि राजधानीमा संघर्ष गर्दै थिई तर थाहा नपाई उसको शरीरमा रोगले बास जमाएछ, जति जँचाए पनि, जति औषधि खाए पनि सञ्चो भएन झन् रोग बढ्दो रह्यो। वीर हस्पिटलमा ३/४ दिन भर्ना पश्चात् घरमा ल्याइयो। वीर हस्टिपलले ब्लडको मात्रा कम रहेकोले ब्लड हाल्नुपर्ने भनेकाले दुई पाउन्ड ब्लड दिइएको थियो। ब्लड दिएपछि धेरै परिवर्तन भएको रहेछ। सुतेर हिँड्नै नसक्ने मान्छे गौंडाकोट बाट हिँडेर घरमा आइपुगेछ। घरमा आएर यताउती माथि सुकेको, कम्मर देखि तर पुरै फुकेको थियो। तर रोग के हो भनेर हामीलाई केही थाहा भएन।
.
घरमा आएको एक हप्तापछि तम्घास आई। यहाँ आए पछि आयुर्वेद कहाँ देखायौं त्यहाँ ग्याष्ट्रिक भन्यो र १५ सयको औषधि मिसाइ दियो। त्यो औषधिले पनि काम गरेन, त्यस पछि लामा झाँक्रीलाई देखायौं। केही सीप लागेन। त्यो एक्काइसौं शताब्दी आइपुग्दा पनि लामा-झाँक्री देखाउने परम्परा हाम्रो गाउँघरमा हटेको छैन। जहाँ-जता पनि रोग सञ्चो पार्ने भन्दा पैसा असुल्ने मात्रै भयो। तर रोग के हो ? भन्ने पत्ता लागेन। एकपल्ट बुटवल लैजाने कुरो भयो र बुटवल पनि लगें। खत्री मेडिकलमा देखाएँ। त्यहाँ टि.बी.को शंका गर्‍यो र औषधि दियो, औषधि आठ महिना खानुपर्छ तर राम्रो हुँदै गयो भने दुई महिना मात्रै खाए पुग्छ भन्यो। बुटवलमा ७/८ लिटर जति पेटबाट पानी निकाल्यो। त्यसपछि ऊ निकै सञ्चो भए झैं भई तर अफसोच ! घरमा ल्याएको ७/८ दिनपछि फेरि पेट फुल्न थाल्यो। झन्-झन् सिकिस्त हुँदै गयो। तम्घास अस्पतालमा नदेखाएकोले एकचोटी त्यहाँ देखाउन लगें। त्यहाँ १० दिन भर्ना गर्‍यो त्यहाँ पनि तीन चोटी पानी निकालिदियो। खै ! त्यहाँ डाक्टरले पनि आशा मारे जस्तो गरे तैपनि एक चोटी भरतपुर लगेमा रोग पत्ता लाग्थ्यो भने, मैले सक्दो र मेरो भए सम्मको उपचार गरें तर रोग अलिकति पनि सञ्चो भएन आखिर निराश भएर घर पठाइ दिएँ। घरमा उसको उपचारको बारेमा केही कुरा भएन आफ्नो आमा भएको भए त ऊ अकालमा ज्यान गुमाउनु पर्दैन थियो होला। सौतेनी आमा ल्याएको बाबु पनि धेरै परिवर्तन भइसके उनलाई छोराछोरी भन्दा कान्छी स्वास्नी प्यारो भयो। माया/ममता सबैलाई बराबर गर्नुपथ्र्यो तर त्यसो भएन उसको लागि एक पैसा पनि खर्च गरेनन्।
.
अर्को अझ दुःखलाग्दो कुरा त के छ भने उसको क्रिया पनि कोही बसेन। घरमा बसोस् भने त्यागि सकेको माइतमा बसोस् भने विवाह भइसकेको यस्तो अवस्थामा बस्नु पर्दैन भनेर कोही बसेनछ। हाम्रो जस्तो पापी समाज कोही रहेनछ, मेरै छोरी हो यसको क्रिया म बस्छु भनेर बाबु बस्न सक्थ्यो र अर्को कुरा सम्बन्ध विच्छेद भए पनि अर्काको सिन्दुर नपहिरिए पछि हाम्रै हो भनेर घरका पट्टि पनि बस्न सक्थ्यो तर यसो दुवै पक्षबाट भएन। यस्तो सम्म हुँदा केही नभनी बस्ने यो अन्धो, अशिक्षित समाज देखि साह्रै रिस उठ्छ। भन्छन् भाग्यले र कर्मले ठगेको मान्छेलाई जसले पनि हेप्दो रहेछ। आज आएर यो २५/२६ वर्षको यो रहर लाग्दो उमेरमा उसले जस्तो अकालमा ज्यान कसैले नगुमाओस्।
.
आमाको वियोगमा परेको डेढ वर्ष नहुँदै फेरि आमा समानको दिदी गुमाउनु पर्‍यो। भाइ बहिनीलाई त मैले सम्हाल्छु। उनीहरूको मन मैले बुझाइ दिन्छु तर मेरो मन कसले बुझाइ दिन्छ। मैले सानो मन गराए भाइ बहिनीको मन कस्तो होला भनेर सोच्नुपर्ने। जति पीडा भए पनि भाइ बहिनीको अगाडि यी आँशु कहिल्यै खसालिन, जस्तै परे पनि उनीहरू सामु आफू दुःखी बनिन् ताकि मलाई दुःखी देखेर उनीहरू झन् दुःखी बनुन्।
.
जिन्दगीमा हामीलाई जस्तो पीडा, व्यथा, आँशु भगवानले अरुलाई नदिऊन्। हाम्रो त भाग्य फुटेर खुशी लुटियो, आँशुको सागर लाई तहस-नहस पारी परेलीको बाँध बनाउन बाहेक अर्को विकल्प पनि त छैन। फेर यो जीवनमा खुशीको क्षण आउलान् भन्न पनि त अब के बाँकी नै रह्यो र ? तैपनि विस्थापित भइसकेको यो मनलाई आँशुको धाराले धोइ पखाली पुरानो दुःखलाई मलम पट्टि गरी खाटा बस्नेसम्म बनाउने प्रयास गर्ने हो। तर कहिले कहि मन त्यसै-त्यसै बहकिन्छ, हृदयको दुःखी बस्तीमा अनि मनको कमजोर धरातलमा भिषण पहिरो गए जस्तो लाग्छ। अनायासै आँखा रसाउँछन्, तिनै अतीतका अविस्मरणीय कहाली लाग्दा क्षणहरू सम्झिँँदा। शारीरिक दुखाइले भन्दा मानसिक दुःखाइले मान्छे लाई गाल्दो रहेछ। शारीरिक दुःखाई त केही छिनपछि निको हुन्छ तर मानसिक दुःखाइले त जीवनभर पोल्दो रहेछ। मान्छे आफू खुशी बाँच्न त पाउँदैन तर आफू खुशी मर्न पनि त नपाइने रहेछ। अस्तित्व विहीन जिन्दगी अर्थहीन छ, तर पनि बाँच्नैपर्ने रहेछ। हुन त कसैका लागि यही जिन्दगी कति प्यारो छ, तर मलाई त कता-कता बोझ भए जस्तो लाग्छ।
.
थाहा छैन अझ जीवनमा कस्ता परिस्थितिको सामना गर्नुपर्ने हो। आखिर जे-जस्तो परे पनि सहनै पर्ने बाध्यता। आफ्नो मन आफैं दुःखायो अनि आफैं बुझायो के गर्ने ? यो बाहेक अर्को विकल्प पनि त छैन। हामीलाई सम्झाउने, आमाको अभाव मेटाइदिने र आमाको माया दिने बुबा पनि त हाम्रो रहेनन् उनी त अर्कैको भइसकेछन् उनको माया अर्कैतिर सरेछ। हाम्रो मनदेखि उनको मायाले अर्कैमा बसाईं सारेछ। हुन त यो मनको बह कसलाई सुनाएर के हुन्छ र ? भन्छन् मान्छे अर्काको दुःख देखेर खुशी हुन्छ रे। त्यसैले कसैको अगाडि आफ्नो दुःख पोखेर, पीडा देखाएर हाँसोको पात्र बन्न चाहन्न। मनमा पीडा, व्यथा देखाएर भए पनि बाहिर सबैको नजरमा म धेरै खुशी र सुखी देखिन्छु तर थाहा छैन भित्र पीडाले कति जलाइ रहेछ भन्ने। मान्छेले चाहेको चिज पाउने भए र सोचेको कुरा पुग्ने भए सायद समय र परिस्थिति पनि यस्तो हुने थिएन होला। अब हामीले यही सोच्नु पर्छ कि दुःख सुख नै जीवन रहेछ, तर यही जीवनमा पनि आँशुको पछाडि हाँसो र दुःखको पछाडि सुख लुकेको हुन्छ। अनि हाँसेर रुनु भन्दा रोएर हाँस्नुको महत्व बढी हुन्छ रे। यसै कुरालाई आधार मानेर आत्म विश्वासका साथ अघि बढ्दैछु। बाँकी जीवन जसरी जिए पनि ईश्वरको हातमा छ अनि भाग्य लेखिदिने विधाताको हातमा छ, केवल उसैको हातमा...।

देश, बिदेश.......

2008-02-27T05:10:00.000-08:00

देश दर्शन
बोलिभिआ,यो देश को सिमाना उत्तर पस्चिम मा
पेरु, उत्तर पुर्ब म ब्राजिल,पस्चिम दक्षिण मा चिले, दक्षिण मा अर्जेन्टिना र दक्षिण पुर्ब मा पारगुअए सँग जोडीएको छ । बोलिभिआ पनि नेपाल जस्तै भु परिबेस्टित देश हो ।त्यहाँ को जान संख्या ९,११९,१५२ लज पाज यस्को राजधानी(केन्द्र) हो ।
जम्मा १,०९८,५८० sq km मा फैलिएर रहेको छ बोलिभिआ राज्य .
यो दक्षिण अमेरिका स्थित पर्दछ, हाम्रा कैयो साथी हरु अ्एरिका को सपना देख्छन । तर यहाँ हेर्दा त्यहाँ को बातावरण नेपाल को भन्दा कत्ती उदेख लाग्दो छ । तस्वीर हेर्नुस् ।
तपाईं ले झट्टा हेर्दा यो नेपाल को तिर्सुली नदी को दृस्य हो, भन्ठान्नु भएको होला । तर यो त दक्षिण अमेरिका मा पर्ने बोलिभिअ राज्य(देश) को हो ।
त्यहाँ को जन जीवन को दृस्य हेर्दा त । हाम्रो नेपाल नै कत्ती राम्रो छ। तपाईं सोच्नु होला अमेरिका मा पनि यस्तो ?????

स्थान, परिचय .....२

2008-02-21T23:26:00.000-08:00

ठुलो दुम्मा गाउ कस्तो होला त ?

(ठुलो दुम्मा गाउ यस्तो छ ।)

शायद कमै साथी हरु मात्र पुग्नु भएको होला । ठुलो दुम्मा एउटै मात्र हो । जहाँ राई ( किराती) हरु को जनघनात्तो
रहेको गाउ हो । यहाँ आफ्नै रितिरिवाज कला सस्कृति हरु रहेको छ। जस्तै आफ्नै मट्री भाषा छ । उनि हरु को भाषा दुम्माली बान्तवा हो। प्राय उनि हरु दुम्माली बान्तवा राई भनेर रुचाउछन ।यहा का ९५% राई किराती हरु छन , र अन्य जाती मा तमाङ केही आउँला मा गन्ना सकिन्छ, अरु जाती मा कामी, सर्की ,पनि छन । यिनी हरु लागभाग ७,८ घर परिवार छन्,
अरु सम्पूर्ण राई बस्ती रहेको एउटै मात्र ठुलो दुम्मा गाउ हो ।
यहाँ का राइ किराती हरु को मुख्य पेशा खेती पाती हो।र लाहुरे (सैनिक) पनि दोस्रो पेशा हो । प्राय बृटिश
सैनिक र भारतीय सैनिक मा कार्यरत छन्, त्यहाँ का प्रतेक घर बाट १ ,२ बाट सैनिक पेशा मा कार्यरत छन । तेस्रो बैदेशिक रोजागर हो । बैदेशिक रोजागर को लागि दुम्माली हरु बिस्व भर छारिएर बसेक छन। तर एउटा बिडामबना त छँदै छ । बैदेशिक रोजागर बाट होस् या सैनिक पेशा बाट आफ्नो जीवन लाई माथि उकासेका दुम्माली हरु ले कहिले पनि दुम्मा लाइ फर्केर हेरेनन। उनि हरु ले दुम्मा लाई हैन । धरान लाई दुम्मा गाउ बनाउन थाले त्यस्कारण मेरो दुम्मा गाउ एउटा बिक्षिप्त भएर रोइरहेको पाउछु । क्रमश:.........

(आघिल्लो प्रकाशन मा हेर्नु भएको सानो दुम्मा को गढी डाँडा नजिक बाट यस्तो देखिन्छ ।)

स्थान, परिचय ......

2008-02-19T05:53:00.000-08:00

नेपाल को पूर्वाञ्चल मा पर्ने भोजपुर जिल्ला नाम न सुन्ने कमै होला । मनिस हरु ले जब खुखुरी प्रयोग गर्छन् त भोजपुर को नाम सम्झिहल्छन् । जहाँ यातायात को सुविधा बाट बन्चित जिल्ला भनेर पनि चिन्न सकिन्छ । त्यो मोटर बाटो जोडने मुख्य घाताक नै अरुण नदी हो । तर यो नदी लाई एउटा देवी वा देवात को रुप मा पनि पुजिन्छ जस्लाई त्यहाँ को बोली चाली भाषा मा (पञ्चवली) भन्ने गरिन्छ । त्यहाँ ५ वटा जनावर ले भोग दिने चलन छ । शायद त्यही ५ वटा जनावर बाट भोग दिने चलन चल्ती ले नै पञ्चवली भन्ने गरिएको होला ।
बिशेष भोजपुरे हरु ले अनिबर्य यो अरुण नदी लाई तर्नै नै पर्छ । यो नदी पर नगरि भोजपुर पुग्ने अरु बिकल्प पनि छैन । आज म कुरा गरिरहेको छु । भोजपुर र दुम्मा गाउ को दुम्मा २ वटा छन , सानो दुम्मा र ठुलो दुम्मा । कसै कसैले (दुङमा) पनि भन्छन्।यो गाउहरु एउटा खुद्र पसल मा बिक्री गर्न लागेको नरिवल झै चिरा चिरा भए आवस्थित छ यि दुम्मा गाउ हरु । यि २ गाउका मिलन केन्द्र उहि अरुण नदी सँग मितेरी लगाएको पाउछौ सानो दुम्मा को सिमान्उत्तर मा मनेडाँडा (बस्तिम) , पश्चिम मा ठुलो दुम्मा को छेकाल् खोला र पुर्ब मा हाङ्रायो खोला ले आफ्नो सिमान सानो दुम्मा ले आङ्कित गरेको छ । ठुलो दुम्मा पश्चिम पिखुवा खोला उत्तर मनेडाँडा(बस्तिम ) र दक्षिण मा अरुण नदी सधैं रेखवाला को रुपमा उभिरहन्छ । क्रमश ........

सानो दुम्मा (गढी डाँडा)

अरुण पुल (आधेरिघाट )
जुन पुल भएर खोटाङ भोजपुर अनी धनकुटा धरान गरिन्छ।

अरुण नदी।